KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda aholi jon boshiga YaIM (Yalpi ichki mahsulot) 2023-yilda 2570 AQSh dollarini tashkil etgan bo'lsa, bu ko'rsatkich 2022-yilga nisbatan 8,7% ga o'sganligi kuzatildi [1]. Shunga qaramay, mamlakatda kambag'allik darajasi yuqoriligicha qolmoqda, ya'ni aholining 11,0% i, qariyb 3,7 million kishi kambag'allik chegarasidan pastda yashaydi [2]. Shu bilan birga, 2023-yilda iste'mol narxlarining yillik o'sishi (inflyatsiya) 9,8% ni tashkil etdi [3], bu esa aholining xarid qobiliyatiga sezilarli ta'sir ko'rsatmoqda. Global kontekstda esa, jahon aholisining qariyb 9,2% i hali ham o'ta qashshoqlikda yashamoqda [4], bu esa aholi turmush darajasini oshirish global miqyosda ham dolzarb muammo ekanligini ko'rsatadi. Ushbu raqamlar aholi turmush darajasining nafaqat makroiqtisodiy barqarorlik, balki har bir fuqaroning hayoti sifati uchun ham asosiy omil ekanligini yaqqol ko'rsatadi. Mazkur tadqiqot mavzusining bugungi kunda alohida ahamiyatga egaligi, dunyo miqyosida va O'zbekistonda ham aholi turmush darajasini oshirishga qaratilgan keng ko'lamli islohotlarning davom etayotganligi bilan izohlanadi. Iqtisodiy o'sish sur'atlari saqlanib qolayotganiga qaramay, daromadlar tengsizligi, ishsizlikning ayrim hududlarda yuqoriligi va inflyatsion bosim aholining real daromadlariga salbiy ta'sir ko'rsatmoqda. Xususan, Gini koeffitsiyenti O'zbekistonda 0,269 ni tashkil etib, daromadlar taqsimotidagi muayyan nomutanosibliklarni ko'rsatadi [5]. Ushbu holatlar aholi turmush darajasini baholashning samarali mexanizmlarini ishlab chiqish, mavjud muammolarni aniqlash va ularni bartaraf etish bo'yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar berishni talab qiladi. Shuningdek, pandemiya va global iqtisodiy beqarorlik sharoitida ijtimoiy himoya tizimlarini kuchaytirish va aholining zaif qatlamlarini qo'llab-quvvatlash masalasi yanada dolzarblashdi. Aholi turmush darajasi va uni baholash muammolari jahon iqtisodiy adabiyotida uzoq yillardan buyon dolzarb tadqiqot obyekti bo‘lib kelmoqda. Nobel mukofoti laureati Amartya Sen (1985) o'z tadqiqotlarida faqat daromadga asoslangan baholashdan voz kechib, inson imkoniyatlari va farovonlik darajasining kompleks yondashuvini ilgari surgan [6]. Keyingi izlanishlarda Joseph Stiglitz (2009) boshchiligidagi komissiya YaIMni yagona baholash mezoni sifatida cheklash va ijtimoiy taraqqiyotni baholash uchun yangi ko'rsatkichlarni joriy etish zaruratini ...