KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 12-avgustdagi PQ-348-sonli "Kimyo sanoatini yanada rivojlantirish va uning eksport salohiyatini oshirishga oid qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida"gi qarorida sohaning eksport hajmini 2030-yilga qadar 7 milliard dollarga yetkazish vazifasi qo'yilgan [1]. Organik kimyo sanoati bu maqsadga erishishda muhim o'rin tutadi. Xususan, akrolein kabi yuqori qiymatga ega oraliq mahsulotlarning ishlab chiqarilishi va eksporti mamlakatimiz iqtisodiy rivojlanishiga sezilarli hissa qo'shishi mumkin. Global akrolein bozori 2023-yilda taxminan 2.5 milliard AQSH dollarini tashkil etgan bo'lib, 2030-yilga qadar yillik o'rtacha 5.8% o'sish prognoz qilinmoqda, bu esa uning polimerlar, qoplamalar va farmatsevtika sanoatida ortib borayotgan talab bilan bog'liq [2]. O'zbekistonda esa 2023-yilda kimyo mahsulotlari ishlab chiqarish hajmi 15.3% ga oshgan bo'lsa-da [3], akrolein va uning hosilalarini ishlab chiqarish hali yetarli darajada rivojlanmagan, bu esa ichki bozor talabini qondirish va eksport salohiyatini oshirish uchun imkoniyatlarni yaratadi. Hozirgi kunda akroleinning sanoat miqyosida ishlab chiqarish texnologiyalari jahon miqyosida jadal rivojlanmoqda, ammo O'zbekiston sharoitida mavjud xomashyo bazasidan samarali foydalangan holda, energiyatejamkor va ekologik toza sintez usullarini joriy etish masalasi o'z yechimini kutmoqda. Xususan, propilenning katalitik oksidlanishi asosida akrolein sintezining selektivligini oshirish, mahsulot chiqimini ko'paytirish va katalizatorlarning xizmat muddatini uzaytirish kabi fundamental va amaliy muammolar hal etilmagan. Ushbu kurs ishi aynan shu bo'shliqlarni to'ldirishga qaratilgan bo'lib, akrolein sintez jarayonlarini optimallashtirish bo'yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqish orqali mamlakatimiz kimyo sanoati rivojiga hissa qo'shishni maqsad qiladi. Akrolein sintezining nazariy asoslari va amaliy qo'llanilishi bo'yicha jahon olimlari tomonidan keng qamrovli tadqiqotlar olib borilgan. Masalan, J.H. Xolman (1968) propilenni havo kislorodi bilan katalitik oksidlash orqali akrolein sintezining ilk sanoat usulini ishlab chiqqan va bu jarayonning mexanizmlarini tahlil qilgan [5]. T. Ohishi va J. Koike (1985) molibden-vismut katalizatorlari asosida akrolein hosil bo'lishining selektivligini sezilarli darajada oshiruvchi yangi katalitik tizimlarni taklif etishgan [6]. R. ...