KURS ISHI

KIRISH Oʻzbekistonda chuchuk suv resurslariga boʻlgan talab soʻnggi yillarda sezilarli darajada oshib, 2023-yilda qishloq xoʻjaligi ehtiyojlari uchun umumiy suv isteʼmolining 90% dan ortigʻini tashkil etdi, bu esa aholi jon boshiga 1600 m³ dan kam boʻlgan suv resurslari bilan Markaziy Osiyodagi eng kam suv taʼminlangan mamlakatlardan biriga aylantirdi [1]. Amudaryo havzasi, ayniqsa, shu mintaqa uchun hayotiy ahamiyatga ega boʻlib, uning suvlari millionlab odamlarning turmush tarzi, iqtisodiy faoliyati va oziq-ovqat xavfsizligini taʼminlaydi [3]. Biroq, daryo havzasi soʻnggi oʻn yilliklarda inson faoliyati tufayli jiddiy antropogen bosimga duch kelmoqda, bu esa daryoning ekologik holatiga va suv resurslarining barqarorligiga salbiy taʼsir koʻrsatmoqda. Global miqyosda esa, chuchuk suv resurslariga boʻlgan talab yiliga oʻrtacha 1% ga oshmoqda, 2050-yilga borib global suv tanqisligidan aziyat chekuvchilar soni 5 milliard kishiga yetishi prognoz qilinmoqda [4]. Shuningdek, BMT hisobotlariga koʻra, dunyo aholisining 40% dan ortigʻi suv tanqisligi sharoitida yashamoqda va 2030-yilga borib suv resurslariga boʻlgan talab taklifdan 40% ga oshib ketishi kutilmoqda [5]. Bu raqamlar Amudaryo havzasida suv resurslarini boshqarishning dolzarbligini va unga antropogen taʼsirni baholashning muhimligini yanada kuchaytiradi. Hozirgi kunda Amudaryo va uning havzasidagi antropogen taʼsir muammosi oʻta dolzarb boʻlib qolmoqda, chunki mavjud suv resurslariga haddan tashqari bosim va iqlim oʻzgarishining kuchayib borishi mintaqaviy barqarorlikka tahdid solmoqda [6]. Sugʻoriladigan dehqonchilikning kengayishi, gidroenergetika inshootlarining qurilishi, sanoat va maishiy chiqindilarning daryoga tashlanishi suvning sifatini yomonlashtirib, ekotizimga jiddiy zarar yetkazmoqda [7]. Xususan, 2022-yilda Amudaryo suvining minerallashuvi yuqori oʻzanlarda 0.5-0.7 g/l dan quyi oʻzanlarda 1.5-2.0 g/l gacha oshgan, bu esa qishloq xoʻjaligiga salbiy taʼsir koʻrsatmoqda [8]. Orol dengizining qurishi bu antropogen taʼsirning eng yorqin misoli boʻlib, mintaqaviy iqlimni oʻzgartirib, ekologik falokatga olib keldi [9]. Bu vaziyatda, mavjud siyosatlar va boshqaruv mexanizmlari Amudaryoga antropogen taʼsirni toʻliq nazorat qilish va uning salbiy oqibatlarini kamaytirish uchun yetarli emasligi maʼlum boʻlmoqda, bu esa yangi, samaraliroq yechimlar va strategiyalarni ishlab chiqishni talab qiladi [10] ...