KURS ISHI

KIRISH Apoptoz jarayonining genetik boshqarilishi hayotning eng fundamental biologik mexanizmlaridan biri bo'lib, organizm rivojlanishi, to'qimalarning gomeostazisi va immunitet tizimining faoliyatida markaziy o'rin tutadi. O'zbekiston Sog'liqni saqlash vazirligi (2023) ma'lumotlariga ko'ra, mamlakatimizda yillik onkologik kasalliklar bilan ro'yxatga olingan bemorlar soni so'nggi besh yilda o'rtacha 8.5% ga oshgan [1]. Shuningdek, Jahon Sog'liqni Saqlash Tashkiloti (JSST, 2022) hisobotlariga ko'ra, dunyo miqyosida har yili 10 milliondan ortiq odam saraton kasalligidan vafot etadi [2], bu esa ushbu kasalliklarni tadqiq qilish va ularga qarshi kurashish zaruratini yaqqol ko'rsatadi. Apoptoz yo'lidagi buzilishlar saraton, autoimmun kasalliklar, neyrodegenerativ holatlar va turli infeksion jarayonlar kabi ko'plab inson kasalliklarining patogenezida muhim rol o'ynaydi. Masalan, apoptozning yetarli darajada ishlamasligi hujayralarning nazoratsiz o'sishiga olib kelib, o'smalarning rivojlanishiga sabab bo'lsa, aksincha, apoptozning haddan tashqari faollashishi neyrodegenerativ kasalliklar (Altsgeymer, Parkinson) va yurak ishemiyasi kabi holatlarda kuzatiladi [3]. Shu sababli, apoptozning murakkab genetik regulyatsiyasini tushunish kasalliklarni oldini olish, diagnostika qilish va samarali davolash strategiyalarini ishlab chiqish uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega. Bugungi kunda apoptozning genetik boshqarilishini chuqur o'rganish dolzarb hisoblanadi, chunki mavjud davolash usullari ko'pincha cheklovlarga ega bo'lib, kasallikning genetik va molekulyar mexanizmlariga to'liq yo'naltirilmagan. Xususan, saraton terapiyasida kimyoterapiya va radioterapiya ko'pincha sog'lom hujayralarga ham zarar yetkazib, yon ta'sirlarni keltirib chiqaradi, shuningdek, ko'plab o'smalar davolashga chidamlilikni rivojlantiradi [4]. O'zbekiston sharoitida, lokal populyatsiyalar uchun xos bo'lgan genetik omillar va ularning apoptoz jarayoniga ta'siri yetarli darajada o'rganilmagan. Genetik polimorfizmlarning kasallik rivojlanishidagi roli va ularni maqsadli davolashda qo'llash imkoniyatlari katta ilmiy va amaliy salohiyatga ega. Masalan, Bcl-2 oilasi genlarining ekspressiyasini modulyatsiya qilish orqali dori vositalarining ta'sirchanligini 20-30% ga oshirish imkoniyati mavjudligi aniqlangan [5]. Shu nuqtai nazardan, apoptozning genetik boshqaruvini batafsil tahlil qilish, yangi diagnostik b ...