KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonning qishloq xo'jaligi iqtisodiyotining lokomotivi hisoblangan g'o'za yetishtirish mamlakat yalpi ichki mahsulotining (YIM) sezilarli qismini tashkil etadi va eksport salohiyatini oshirishda muhim rol o'ynaydi. O'zbekiston Respublikasi Statistika agentligi (2023) ma'lumotlariga ko'ra, 2022 yilda qishloq xo'jaligi mahsulotlari ishlab chiqarish hajmi 426,8 trillion so'mni tashkil etgan bo'lib, uning tarkibida paxtachilikning ulushi yuqori o'rinni egallaydi [1]. Global paxta tolasining bozor hajmi 2023 yilda 45,5 milliard AQSH dollarini tashkil etib, 2030 yilga borib 62,4 milliard AQSH dollariga yetishi prognoz qilinmoqda, bu esa yiliga o'rtacha 4,2% o'sishni anglatadi [2]. Shu nuqtai nazardan, O'zbekistonda paxtachilik sohasi uchun eng muhim omillardan biri bo'lgan g'o'za navlarining genetik xilma-xilligini oshirish, ularning hosildorligini, tola sifatini va kasalliklarga chidamliligini yaxshilash dolzarb vazifa hisoblanadi. Mamlakatimizda g'o'za yetishtirish hajmi yildan yilga ortib bormoqda; masalan, 2022 yilda 3,1 million tonna paxta xomashyosi yig'ib olingan [3], ammo bu ko'rsatkichni yanada oshirish va jahon bozorida raqobatbardoshlikni ta'minlash uchun zamonaviy genetik seleksiya yutuqlaridan foydalanish zarurati yuzaga kelmoqda. Bugungi kunda jahon paxtachiligida iqlim o'zgarishlari, yangi kasallik va zararkunandalarning paydo bo'lishi, suv resurslarining tanqisligi kabi muammolar dolzarb bo'lib qolmoqda. O'zbekiston sharoitida ham tuproq sho'rlanishi, suvsizlik va g'o'za fuzarioz vilti kabi kasalliklar hosildorlikni sezilarli darajada pasaytirishi mumkin [4]. Ushbu muammolarni hal etishda g'o'za navlarining genetik xususiyatlarini chuqur o'rganish, ularning irsiy potentsialini to'liq ro'yobga chiqarish va yangi, chidamli hamda yuqori hosildor navlarni yaratish ustuvor ahamiyatga ega. Mavjud g'o'za navlarining genetik asoslarini tahlil qilish, ularning moslashuvchanligini oshirish va genetik xilma-xilligini boyitish orqali yuqori sifatli va raqobatbardosh paxta mahsulotlarini ishlab chiqarishga erishish mumkin. Shuningdek, genetik tadqiqotlar orqali tola sifatini yaxshilash, masalan, tola uzunligi va pishiqligini oshirish, jahon bozorida o'zbek paxtasining narxini 10-15% ga oshirish imkoniyatini beradi [5]. Mavzuning o'rganilganlik darajasi xalqaro miqyosda g'o'za genetikasiga oid keng qamrovli tadqiqotlar olib borilganligini ko'rsa ...