KURS ISHI

KIRISH O‘zbekistonda irsiy kasalliklar bilan tug‘ilgan chaqaloqlar soni 2023-yilda har 1000 ta tirik tug‘ilishga 5-7 holatni tashkil etgani [1], shu bilan birga, butun dunyo bo‘yicha har 20-30 chaqaloqdan bittasi qandaydir irsiy anomaliya bilan dunyoga kelishi [2] irsiyatning xromosoma nazariyasini chuqur o‘rganish va uning amaliy qo‘llanilishini takomillashtirish zaruratini ko‘rsatadi. So‘nggi yillarda genetik testlash bozorining global hajmi 2022-yilda 15,3 milliard AQSh dollaridan 2030-yilga kelib 38,5 milliard AQSh dollariga yetishi prognoz qilinmoqda [3], bu esa genetika fanining nafaqat nazariy, balki iqtisodiy ahamiyatini ham oshirmoqda. Irsiy kasalliklarning oldini olish va davolash, qishloq xo‘jaligida sermahsul ekin navlarini yaratish, shuningdek, shaxsiy tibbiyotni rivojlantirish uchun xromosoma nazariyasi fundamental asos bo‘lib xizmat qiladi. Bugungi kunda insoniyat oldida turgan ko‘plab muammolar, jumladan, nasldan-naslga o‘tadigan kasalliklarga qarshi kurash, dunyo aholisining oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash va biologik xilma-xillikni saqlash kabi global chaqiriqlarga javob berishda irsiyatning xromosoma nazariyasi muhim rol o‘ynaydi. Nazariyaning chuqur o‘rganilishi genetik injeneriya, bioinformatika va sintetik biologiya kabi zamonaviy yo‘nalishlarning rivojlanishiga zamin yaratadi. Hozirda hal etilmagan muammolar qatoriga irsiy kasalliklarning molekulyar mexanizmlarini to‘liq anglash, gen terapiyasi usullarini takomillashtirish va etnik guruhlar o‘rtasidagi genetik xilma-xillikning kasalliklar rivojlanishiga ta’sirini chuqurroq o‘rganish kiradi. Ushbu masalalarni hal qilish orqali jamiyat salomatligi va farovonligini oshirish mumkin. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi bo‘yicha jahon miqyosida ko‘plab fundamental tadqiqotlar amalga oshirilgan. Uolter Sattoun (1902) o‘z tadqiqotlarida xromosomalar irsiyatning moddiy asosini tashkil etishi va Mendelning ajralish qonuniyatlari bilan bog‘liqligini isbotladi [4]. Tomas Morganning (1910) meva pashshasi (Drosophila melanogaster) ustida olib borgan tajribalari xromosomalarning genlar joylashuvi ekanligini tasdiqladi va genlarning bog‘lanish qonuniyatlarini kashf etdi [5]. Federik Griffit (1928) bakterial transformatsiya hodisasini aniqladi, bu irsiy axborotning bir organizmdan ikkinchisiga o‘tishi mumkinligini ko‘rsatdi [6]. Osvald Eyveri (1944) va uning hamkasblari deoksiribonuklein kislotasi ...