KURS ISHI

KIRISH Atsetilen qatori uglevodorodlari, ayniqsa atsetilenning o'zi, organik kimyo va sanoatda markaziy o'rinni egallaydi. Global atsetilen bozori hajmi 2023-yilda taxminan 1,5 milliard AQSh dollarini tashkil etgan bo'lib, 2030-yilga kelib yillik o'rtacha 4,5% o'sish sur'ati bilan 2,1 milliard dollarga yetishi kutilmoqda [1]. Bu o'sish asosan polivinilxlorid (PVX), sirka kislotasi va boshqa kimyoviy mahsulotlar ishlab chiqarishdagi talabning ortishi bilan bog'liq. O'zbekistonda esa, kimyo sanoatining jadal rivojlanishi, xususan, "O'zkimyosanoat" AJ ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda kimyoviy mahsulotlar ishlab chiqarish hajmi 2022-yilga nisbatan 10% ga o'sgan bo'lib [2], bu atsetilen va uning hosilalariga bo'lgan ehtiyojni yanada oshirmoqda. Metallorganik birikmalar bilan atsetilenning reaksiyalari sintetik kimyoda yangi materiallar yaratishda rivojlanish imkoniyatini beradi bo'lib, ushbu sohadagi tadqiqotlar nafaqat nazariy bilimlar bazasini boyitadi, balki amaliy ahamiyatga ega innovatsion texnologiyalarni joriy etishga xizmat qiladi. Bugungi kunda atsetilen qatori uglevodorodlarining oksidlanish, polimerlanish va metallorganik birikmalar bilan reaksiyalarini chuqur o'rganish muhim ahamiyat kasb etadi, chunki bu jarayonlar samaradorligini oshirish va ekologik xavfsizligini ta'minlash bo'yicha qator hal etilmagan muammolar mavjud. Xususan, yuqori selektivlikka ega katalizatorlarni ishlab chiqish, reaksiya sharoitlarini optimallashtirish va atsetilen asosidagi mahsulotlarning barqarorligini oshirish dolzarb vazifalardandir. Vinilasetat ishlab chiqarish jarayonlarida katalizatorning xizmat muddatini uzaytirish va chiqindilarni minimallashtirish, shuningdek, Sonogashira reaksiyasi kabi usullardan foydalangan holda murakkab organik molekulalarni sintez qilishda yangi, arzon va samarali metallorganik katalizatorlarni kashf etish zarurati sezilmoqda. Ushbu tadqiqot nafaqat nazariy asoslarni mustahkamlash, balki kimyo sanoatida yuqori qo'shilgan qiymatga ega mahsulotlar ishlab chiqarish uchun yangi yo'nalishlarni ochishga xizmat qiladi. Mavzuning o'rganilganlik darajasi jahon miqyosida bir qancha nufuzli olimlar tomonidan chuqur tadqiq qilingan. Masalan, Nobel mukofoti laureati Richard F. Heck (2002) palladiy-katalizlangan uglerod-uglerod bog'lanishini hosil qilish reaksiyalari, xususan Sonogashira reaksiyasining rivojlanishiga ulkan hissa qo'shgan bo'lib, alkinl ...