KURS ISHI

KIRISH 2023-yilda global kimyo sanoati hajmi 5 trillion AQSH dollaridan oshib, ushbu ko‘rsatkichning yillik o‘sishi 4% ni tashkil etdi [1]. Atsetilen qatori uglevodorodlari, xususan alkinlar, bu sanoatning muhim segmentlaridan biri bo‘lib, ular polimerlar, erituvchilar va sintetik rezinalar ishlab chiqarishda keng qo‘llaniladi. O‘zbekistonda esa neft-gaz sanoati yalpi ichki mahsulotning 10% dan ortig‘ini tashkil etadi va mamlakat kimyo sanoati so‘nggi besh yilda o‘rtacha 7% yillik o‘sishni ko‘rsatdi [2]. Xususan, “O‘zkimyosanoat” AJ ma’lumotlariga ko‘ra, polimer mahsulotlari ishlab chiqarish hajmi 2022-yilda 15% ga oshgan bo‘lib, bu jarayonlarda atsetilen qatori uglevodorodlarining yangi reaksiya mexanizmlarini tadqiq qilish va ularni amaliyotga joriy etishga bo‘lgan ehtiyoj yuqori. Metallorganik birikmalar bilan reaksiyalar esa bu xilma-xillikni yanada oshirib, yuqori selektivlikka ega bo‘lgan mahsulotlarni olish imkoniyatini yaratadi. Ushbu mavzu bugungi kunda ayniqsa dolzarb bo‘lib, atsetilen qatori uglevodorodlarining oksidlanish, polimerlanish va metallorganik birikmalar bilan reaksiyalarini chuqur o‘rganish orqali yangi materiallar va texnologiyalar yaratish imkoniyatlari kengaymoqda. Mavjud tadqiqotlar ko‘pincha an’anaviy reaksiya yo‘nalishlariga qaratilgan bo‘lib, yuqori samaradorlik va ekologik tozalik talab qilinadigan zamonaviy kimyo sanoati uchun innovatsion yechimlar yetarli darajada taklif etilmagan. Xususan, selektiv polimerlanish va katalitik oksidlanish jarayonlarining optimallashuvi bo‘yicha fundamental bilimlar va amaliy qo‘llanilish yo‘nalishlari hali to‘liq o‘rganilmagan. Shuningdek, metallorganik birikmalarning ushbu jarayonlardagi roli va ular orqali erishilishi mumkin bo‘lgan noyob reaktivlik shakllari ham kengroq tahlilni talab etadi, bu esa nano-materiallar va bio-faol birikmalar sintezi uchun yangi istiqbollarni ochib berishi mumkin. Atsetilen qatori uglevodorodlarining kimyoviy reaksiyalari bo‘yicha jahon miqyosida ko‘plab fundamental tadqiqotlar olib borilgan. Misol uchun, Karl Ziegler (1950-yillar) va Giulio Natta (1950-yillar) etilen va propilen polimerlanishi uchun metallorganik katalizatorlar (Ziegler-Natta katalizatorlari)ni ishlab chiqib, zamonaviy polimer sanoatining asosini yaratdilar [3]. Richard R. Schrock (1980-yillar) va Robert H. Grubbs (1990-yillar) metallorganik birikmalar yordamida olefin metatez reaksiyalarini ...