KURS ISHI

KIRISH Oʻzbekiston Respublikasida soʻnggi yillarda bioxilmaxillikni saqlash va barqaror foydalanishga yoʻnaltirilgan davlat siyosati doirasida sezilarli ishlar amalga oshirilmoqda. Misol uchun, 2023-yil holatiga koʻra, mamlakatimizda yovvoyi hayvonlar populyatsiyasini asrashga qaratilgan investitsiyalar hajmi 2018-yilga nisbatan 45% ga o‘sdi va bu ko‘rsatkich 1,5 million AQSH dollaridan oshdi [1]. Shuningdek, ovchilik xo‘jaliklari faoliyati orqali davlat byudjetiga tushadigan mablag‘lar 2022-yilda 850 ming AQSH dollarini tashkil etib, 2020-yilga nisbatan 25% o‘sish kuzatilgan [2]. Sut emizuvchilarning qishloq xoʻjaligidagi oʻrni esa, ayniqsa chorvachilikda, Oʻzbekiston yalpi ichki mahsulotining 4,5% ini tashkil etadi, bu esa yiliga taxminan 3,2 milliard AQSH dollariga teng demakdir [3]. Jahon miqyosida esa, sut emizuvchilar ekotizim xizmatlari orqali har yili taxminan 3 trillion AQSH dollari miqdorida iqtisodiy qiymat yaratishi taxmin qilinadi [4]. Ushbu raqamlar sut emizuvchilarning nafaqat biologik, balki iqtisodiy va ijtimoiy jihatdan ham ulkan ahamiyatga ega ekanligini yaqqol ko‘rsatadi. Bugungi kunda dunyo miqyosida, jumladan O‘zbekistonda ham, atrof-muhitning buzilishi, iqlim o‘zgarishi va noqonuniy ovchilik kabi omillar natijasida sut emizuvchilar populyatsiyalari jiddiy xavf ostida qolmoqda. Global miqyosda sut emizuvchilar turlarining qariyb 25%i yo‘q bo‘lib ketish arafasida turibdi [5]. O‘zbekiston Qizil kitobiga kiritilgan sut emizuvchilar turlarining soni so‘nggi o‘n yillikda 10%ga oshganligi, bu boradagi muammolar dolzarbligini yanada oshiradi [6]. Ushbu holat, sut emizuvchilarning tabiatdagi va xoʻjalikdagi ahamiyatini atroflicha oʻrganish, ularni muhofaza qilish hamda ulardan barqaror foydalanish mexanizmlarini takomillashtirish zaruriyatini keltirib chiqarmoqda. Ayniqsa, tibbiyotda biomodel sifatida foydalanish salohiyatini toʻliq ochish, ovchilik xoʻjaliklarida samaradorlikni oshirish va qishloq xoʻjaligidagi oʻrnini mustahkamlash, biologik kurashdagi imkoniyatlarini kengaytirish kabi masalalar hal etilmagan holda qolmoqda. Sut emizuvchilarning ekologik va iqtisodiy ahamiyatini o'rganish bo'yicha jahon miqyosida ko'plab fundamental tadqiqotlar o'tkazilgan. Misol uchun, Robert M. May (1976) o'zining "Stability and Complexity in Model Ecosystems" asarida ekosistemalardagi turlar xilma-xilligi va barqarorlik o'rtasidagi munosabatlarni matema ...