KURS ISHI

KIRISH Jahon miqyosida sho'rlangan suv havzalari bilan bog'liq geoekologik muammolarning iqtisodiy yillik zarari 30 milliard AQSH dollaridan ortiqni tashkil etadi [1]. Markaziy Osiyo mintaqasi bo'yicha esa, suv resurslarining noto'g'ri boshqaruvi va iqlim o'zgarishi natijasida kelib chiqqan ekologik muammolar yalpi ichki mahsulotning 1-3% gacha yo'qotilishiga sabab bo'lmoqda [2]. O'zbekistonda sug'oriladigan yerlarning 45% dan ortig'i sho'rlangan hisoblanadi [3], bu esa qishloq xo'jaligi mahsulotlarining hosildorligini 20-30% ga kamaytirmoqda [4]. Aydar-Arnasoy ko'llar tizimi hududi esa so'nggi 30 yil ichida o'rtacha 1.5-2 metrga chuqurlashib, suv yuzasi maydoni 20% ga oshgan [5], shu bilan birga uning kimyoviy tarkibi va tuzlilik darajasi sezilarli darajada o'zgargan. Ushbu o'zgarishlar mintaqaviy bioxilma-xillik va mahalliy aholining iqtisodiy faoliyatiga jiddiy tahdid solmoqda, baliqchilik sanoatining daromadi so'nggi 10 yilda 15% ga pasaygan [6]. Aydar-Arnasoy ko'llar tizimining geoekologik barqarorligini ta'minlash va undagi muammolarni bartaraf etish bugungi kunda juda dolzarb. Ko'llar tizimi O'zbekistonning markaziy qismida joylashgan bo'lib, Amudaryo va Sirdaryo suvlarining bir qismi, shuningdek, tabiiy oqova suvlar hisobiga shakllangan yopiq suv havzasi hisoblanadi. Uning geosiyosiy va geoekologik ahamiyati juda katta bo'lsa-da, bugungi kunda ushbu tizimning suv-tuz balansining o'zgarishi, suvdagi ifloslantiruvchi moddalarning ko'payishi, bioxilma-xillikning kamayishi va atrof-muhitga salbiy ta'sirlar dolzarb muammolar sirasiga kiradi. Mavjud suv resurslarini boshqarishdagi qonunchilik va institutsional mexanizmlar hamda ularning amaliyotda qo'llanilishi hamda mintaqadagi iqlim o'zgarishlari tufayli yuzaga kelayotgan yangi tahdidlar ham o'rganilmagan. Shuningdek, ko'llar tizimining ekologik holatiga iqtisodiy baho berish va barqaror rivojlanish uchun moliyaviy-iqtisodiy asoslash mexanizmlari yetarli darajada ishlab chiqilmagan. Mavzuning o'rganilganlik darajasi xalqaro va mahalliy olimlar tomonidan turli jihatdan tadqiq qilingan. Xalqaro miqyosda geoekologik muammolar va suv resurslarini boshqarish borasida ko'plab ilmiy ishlar olib borilgan. David Tilman (1999) o'z tadqiqotlarida bioxilma-xillikning ekotizim xizmatlariga ta'sirini o'rgangan va turlarning yo'qolishi suv havzalarining tozalash qobiliyatini qanday pasaytirishini ilmiy asoslagan [7] ...