KURS ISHI

KIRISH Orol dengizi havzasi ekologik inqirozi fonida Markaziy Osiyo mintaqasida suv resurslarining ratsional boshqaruvi va mavjud ko‘l tizimlarining barqaror rivojlanishini taʼminlash masalasi global ahamiyat kasb etmoqda. O‘zbekiston Respublikasi hududida joylashgan Aydar-Arnasoy ko‘llari tizimi mintaqadagi ikkinchi yirik suv havzasi bo‘lib, so‘nggi yillarda uning maydoni va suv hajmi beqarorlikka uchramoqda. Masalan, 2023-yil maʼlumotlariga ko‘ra, Orol dengizining qurigan qismi maydoni 65 ming kvadrat kilometrga yetgan bir paytda [1], Aydar-Arnasoy ko‘llar tizimining umumiy maydoni 3,5 ming kvadrat kilometrdan oshib, suv hajmi 30 milliard kub metrdan ziyodni tashkil etgan [2]. Biroq, Amudaryo va Sirdaryo suvlarining qishloq xo‘jaligida intensiv foydalanilishi natijasida mazkur ko‘llarga keladigan suv oqimi hajmining yildan yilga o‘zgarib borishi, shuningdek, ekin maydonlaridan chiqayotgan drenaj suvlarining ko‘lga quyilishi suvning sho‘rlanish darajasini oshirib, bioxilma-xillik va ekotizimga salbiy taʼsir ko‘rsatmoqda. O‘zR Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim o‘zgarishlari vazirligi maʼlumotlariga ko‘ra, so‘nggi 10 yil ichida Aydar-Arnasoy ko‘llarida suvning sho‘rlanish darajasi o‘rtacha 30% ga oshgan [3]. Aydar-Arnasoy ko‘llar tizimining ekologik barqarorligini taʼminlash mintaqa barqaror rivojlanishi uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu ko‘llar, bir tomondan, Orol dengizi inqirozining qisman tamponi vazifasini o‘tasa, ikkinchi tomondan, ichimlik suv taʼminoti, baliqchilik va ekoturizm uchun rivojlanish imkoniyatini beradi. Biroq, ko‘l tizimining geoekologik holati yuzasidan keng qamrovli tadqiqotlar va yechimlar hali ham yetarli darajada amalga oshirilmagan. Suv resurslaridan samarasiz foydalanish, suv tozalash inshootlarining yetishmasligi va antropogen omillarning kuchayishi ko‘l ekotizimiga jiddiy tahdid solmoqda. Bioxilma-xillikning kamayishi, baʼzi baliq turlarining yo‘qolib ketish xavfi ostida qolishi, suvda og‘ir metallar va pestitsid qoldiqlarining yuqori konsentratsiyasi kabi muammolar dolzarb bo‘lib qolmoqda. Bu esa, ko‘lning ekologik holatini yaxshilash va uning barqarorligini taʼminlash uchun kompleks yondashuvlar va innovatsion yechimlarni talab qiladi. Aydar-Arnasoy ko‘llari geoekologik muammolarini tadqiq etish bo‘yicha dunyo miqyosida bir qancha ilmiy izlanishlar olib borilgan. Masalan, J. Smith (2015) Aral dengizi hav ...