KURS ISHI

KIRISH Jahon organik kimyo sanoati 2023-yilda 1.2 trillion dollarni tashkil etdi, bu esa kimyo sanoatining eng yirik segmentlaridan biri hisoblanadi [1]. Xususan, piridin hosilalari, jumladan B-pikolin, farmatsevtika, agrokimyo va maxsus kimyoviy moddalar ishlab chiqarishda muhim oraliq mahsulot sifatida global miqyosda o'sishda davom etmoqda. O'zbekistonning kimyo sanoati 2023-yilda 2.5 milliard dollar qiymatga yetdi, bunda neft-gaz xomashyosini chuqur qayta ishlashga yo'naltirilgan loyihalar muhim o'rin tutmoqda [2]. Xususan, mamlakatimizda “O'zkimyosanoat” AJ tomonidan amalga oshirilayotgan modernizatsiya dasturlari doirasida yuqori qo'shilgan qiymatli organik sintez mahsulotlari ishlab chiqarishni ko'paytirishga alohida e'tibor qaratilmoqda [3]. Ushbu strategik ustuvorliklar B-pikolin kabi asosiy organik birikmalarni ishlab chiqarish texnologiyalarini takomillashtirish va ularning amaliy qo'llanilishini kengaytirish masalasining dolzarbligini yanada oshiradi. B-pikolin (3-metilpiridin) farmatsevtikada vitamin B3 (niatsin) va ba'zi gipolipidemik dorilar sintezi uchun asosiy xomashyo bo'lib xizmat qiladi [4]. Shuningdek, u agrokimyo sanoatida gerbitsidlar va insektitsidlar, maxsus kimyo sohasida esa polimerlar va katalizatorlar ishlab chiqarishda qo'llaniladi [5]. Biroq, B-pikolin ishlab chiqarish jarayonlarining energiyani talabchanligi, chiqindilarning hosil bo'lishi va yuqori selektivlikka erishish muammolari global miqyosda hal etilmagan masalalar qatoriga kiradi. O'zbekiston sharoitida esa mavjud ishlab chiqarish quvvatlarini modernizatsiya qilish, xomashyo bazasidan samarali foydalanish va mahalliy ilmiy salohiyatni safarbar etish orqali B-pikolin sintezining innovatsion usullarini joriy etishga bo'lgan ehtiyoj yuqori. Ayniqsa, mahsulot tannarxini pasaytirish, xalqaro standartlarga mos sifatni ta'minlash va eksport salohiyatini oshirish bo'yicha aniq mexanizmlar ishlab chiqish zarurati mavjud. B-pikolinning sintezi va qo'llanilishiga bag'ishlangan tadqiqotlar xalqaro miqyosda keng o'rganilgan. Masalan, J.P. Collman (1986) o'zining "Organometallic Chemistry" nomli fundamental ishida piridin asoslarining katalitik sintezi mexanizmlarini chuqur tahlil qilib, B-pikolin sintezida ko'mir asosli katalizatorlarning rolini yoritgan [6]. M. Laroche (1995) 3-metilpiridinni sintez qilishda aldehidlar va ammoniy gidroksididan foydalanish usullarini taklif qili ...