KURS ISHI

KIRISH Jinoyat protsessual huquqida birinchi instansiya sudida ish yuritishning samaradorligi adliya tizimining umumiy funksionalligi va fuqarolarning sudga bo‘lgan ishonchiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda birinchi instansiya sudlari tomonidan jami 85 mingdan ortiq jinoyat ishi ko‘rib chiqilgan bo‘lib, bu 2022-yilga nisbatan 8.7%ga o‘sishni ko‘rsatadi [1]. Sud ishlarining o‘rtacha ko‘rib chiqish muddati o‘tgan yilda 45 kundan 41 kunga qisqargan bo‘lsa-da [1], bu ko‘rsatkich rivojlangan mamlakatlarning o‘rtacha 30 kunlik ko‘rsatkichidan yuqoriligicha qolmoqda [2]. Shuningdek, 2023-yilda sudlarning ish yuritishida elektron hujjat almashinuvi ulushi 65%ga yetganiga qaramay [3], bu ko‘rsatkichni to‘liq raqamlashtirish orqali yanada oshirish imkoniyatlari mavjud. Ushbu statistik ma’lumotlar birinchi instansiya sudida ish yuritish jarayonlarini optimallashtirish va samaradorlikni oshirish bo‘yicha tizimli yondashuvlarning dolzarb ekanligini ko‘rsatadi. Mazkur tadqiqot mavzusining dolzarbligi jinoyat protsessi ishtirokchilarining huquqlarini himoya qilish, sud qarorlarining sifatini oshirish va protsessual muddatlarga rioya etish zaruriyatidan kelib chiqadi. Hozirgi kunda sud ishlarining cho‘zilib ketishi, ayrim hollarda elektron adliya tizimidan to‘liq foydalanilmasligi va sud yuklamasining notekis taqsimlanishi kabi muammolar hal etilmagan. Misol uchun, Adliya vazirligi tomonidan o‘tkazilgan so‘rovnomalarga ko‘ra, fuqarolarning 32% sud jarayonlarining murakkabligi va uzoqligidan shikoyat qiladi [4]. Bunday sharoitda, birinchi instansiya sudida ish yuritishning har bir bosqichini chuqur tahlil qilish, xalqaro ilg‘or tajribalarni o‘rganish va innovatsion yechimlarni joriy etish orqali adliya samaradorligini oshirish muhim ahamiyat kasb etadi. Bu, o‘z navbatida, fuqarolarning sud-huquq tizimiga bo‘lgan ishonchini mustahkamlash va mamlakatda qonun ustuvorligini ta’minlashga xizmat qiladi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi bo‘yicha jahon olimlari tomonidan ko‘plab tadqiqotlar o‘tkazilgan. Misol uchun, Jorj Kollinz (George Collins, 2017) o‘z tadqiqotida raqamli adliya tizimlarining sud ishlarini ko‘rib chiqish muddatlarini 20-25%ga qisqartirish imkoniyatlarini isbotladi [5]. Mariya Lopes (Maria Lopez, 2019) sud protsesslarida xavflarni boshqarish modellarini ishlab chiqib, risk matritsasi orqali sud x ...