KURS ISHI

KIRISH 2023-yilda jahon fond bozorlarining umumiy kapitallashuvi 100 trillion AQSH dollaridan oshib, global iqtisodiyotdagi moliyaviy bozorlarning ulushini 105% ga yetkazdi [1]. Shu bilan birga, tovar birjalari orqali 2023-yilda 50 milliard tonnadan ortiq xomashyo va mahsulotlar savdosi amalga oshirilib, bu 5,5 trillion dollardan ortiq savdo aylanmasini tashkil etdi [2]. O'zbekiston birja faoliyati ham jadal rivojlanib bormoqda; 2023-yilda "Toshkent" Respublika Fond Birjasining savdo aylanmasi 25 trln so'mdan oshib, oldingi yilga nisbatan 30% dan ziyod o'sishni ko'rsatdi [3]. Xususan, O'zbekiston tovar-xomashyo birjasi (O'zTXB) orqali 2023-yilda 148,8 trln so'mlik savdolar amalga oshirilib, bu respublika YAIMning qariyb 16% ni tashkil etdi [4]. Valyuta birjasida ham o'zgarishlar kuzatilib, valyuta savdo hajmi 2023-yilda 20% ga o'sib, 45 mlrd dollarga yetdi [5]. Mazkur raqamlar birjalarning nafaqat global, balki O'zbekiston iqtisodiyotida ham kapital harakati, narx shakllanishi va resurslarni taqsimlashda muhim rol o'ynayotganini yaqqol ko'rsatadi. Bugungi globallashuv sharoitida birja bozor infratuzilmasining asosiy bo'g'ini sifatida yangi chaqiriq va imkoniyatlarga duch kelmoqda. Raqamli transformatsiya, sun'iy intellekt texnologiyalarining joriy etilishi, blokcheyn asosidagi savdo platformalarining rivojlanishi birja faoliyatining samaradorligi va shaffofligini oshirish bilan birga, yangi turdagi risklarni ham yuzaga keltirmoqda. Moliyaviy tizim barqarorligini ta'minlash, investorlar manfaatlarini himoya qilish, bozor manipulyatsiyasini oldini olish va birja instrumentlarining diversifikatsiyasini ta'minlash singari masalalar dolzarb bo'lib qolmoqda. Ayniqsa, O'zbekistonda kapital bozorini rivojlantirish strategiyasi doirasida xorijiy tajribalarni tatbiq etish va birja infratuzilmasini modernizatsiya qilish zarurati mavjud bo'lib, bu jarayonlarda hal etilmagan qator nazariy va amaliy muammolar yuzaga chiqmoqda. Masalan, kichik va o'rta biznes uchun birja orqali kapital jalb qilish mexanizmlarini soddalashtirish, derivativlar bozorini rivojlantirish va mahalliy investorlar ishtirokini oshirish kabi masalalar chuqur ilmiy asoslashni talab qiladi. Birjalarning iqtisodiy mohiyati va bozor infratuzilmasidagi roli jahon miqyosida ko'plab taniqli olimlar tomonidan o'rganilgan. Robert J. Shiller (2003 yilgi Nobel mukofoti laureati) o'z tadqiqotlarida fond bozor ...