KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda 2023-yil yakunlari bo'yicha boshlang'ich ta'lim tizimiga qamrab olingan o'quvchilar soni 3,5 milliondan oshdi [1], bu umumiy ta'lim oluvchilarning 40% dan ziyodini tashkil etadi [2]. Shu bilan birga, ta'lim sifatini oshirishga yo'naltirilgan davlat byudjetining ulushi 2022-yilda YAIMning 5,4% dan 2023-yilda 6% ga ko'tarildi [3], bu esa ta'lim innovatsiyalarini joriy etish uchun sezilarli imkoniyatlar yaratmoqda. Xalqaro baholashlarda, masalan, PISA dasturi doirasida O'zbekiston o'quvchilarining tanqidiy fikrlash ko'rsatkichlari rivojlangan mamlakatlardagi tengdoshlariga nisbatan pastroq natijalarni ko'rsatmoqda [4], bu esa ushbu yo'nalishda chuqur tadqiqotlar va amaliy yechimlar zarurligini taqozo etadi. Jahon miqyosida esa tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga qaratilgan ta'lim dasturlariga investitsiyalar 2023-yilda 5 milliard AQSh dollarini tashkil etib, 2028-yilga borib 12 milliard AQSh dollariga yetishi kutilmoqda [5], bu esa global miqyosda mazkur ko'nikmaning ahamiyati ortib borayotganligini ko'rsatadi. Bugungi axborotlashgan jamiyatda, tez o'zgaruvchan sharoitlarda muvaffaqiyatga erishish uchun shaxslardan nafaqat bilimlarni o'zlashtirish, balki ularni tahlil qilish, baholash va asosli xulosalar chiqarish, ya'ni tanqidiy fikrlash qobiliyati talab etilmoqda. Boshlang'ich sinf davri, ayniqsa, bolaning kognitiv va ijtimoiy-emotsional rivojlanishi uchun fundamental poydevor hisoblanadi, bu davrda shakllangan fikrlash ko'nikmalari ularning kelajakdagi o'quv faoliyati va hayotiy muvaffaqiyatlariga bevosita ta'sir ko'rsatadi. Afsuski, an'anaviy ta'lim tizimida asosan ma'lumotlarni yodlashga urg'u berilishi o'quvchilarda mustaqil va tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga yetarli darajada e'tibor qaratilmasligiga olib kelmoqda. Bu esa talabalarning murakkab muammolarni hal qilish, turli nuqtai nazarlarni tahlil qilish va innovatsion g'oyalarni shakllantirish qobiliyatlarida bo'shliqlarni yuzaga keltiradi. Ushbu holat, boshlang'ich sinf o'quvchilarida tanqidiy fikrlashni tizimli ravishda rivojlantirish bo'yicha zamonaviy pedagogik yondashuvlar va amaliy tavsiyalar ishlab chiqish zaruriyatini yanada oshiradi. Tanqidiy fikrlash tushunchasi va uni rivojlantirish muammolari xalqaro miqyosda ko'plab olimlar tomonidan chuqur o'rganilgan. Jumladan, R. Ennis (1987) tanqidiy fikrlashni ratsional reflektiv fikrlash sifatida ta'riflab, uning mezonlar ...