KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda 2023-yil yakuniga ko'ra boshlang'ich sinf o'quvchilari soni 3,5 milliondan oshgan [1]. Ularning o'qish savodxonligi darajasi xalqaro PISA tadqiqotlarida o'rtacha 400 ball atrofida baholanib, rivojlangan mamlakatlarning o'rtacha ko'rsatkichidan (490-500 ball) ancha past ekanligi qayd etilgan [2]. Xususan, bog'lanishli nutqni shakllantirish bo'yicha boshlang'ich sinf bitiruvchilarining 30% ga yaqini matnning asosiy g'oyasini mustaqil aniqlashda, 45% i esa voqealarning mantiqiy ketma-ketligini izohlab berishda qiyinchiliklarga duch kelayotgani ta'lim sifatini nazorat qilish davlat inspeksiyasi hisobotlarida ko'rsatilgan [3]. Bu esa ularning kelajakda yuqori sinflarda boshqa fanlarni o'zlashtirishida, axborotni qayta ishlash va ijodiy fikrlash ko'nikmalarini rivojlantirishida jiddiy to'siq bo'lishi mumkin. Natijada, mehnat bozoriga kirib kelayotgan yoshlarning kommunikativ ko'nikmalari talab darajasida emasligi, ish beruvchilarning 60% dan ortig'i bitiruvchilarning og'zaki va yozma nutqida jiddiy kamchiliklar mavjudligini ta'kidlashi [4], mazkur muammoning nafaqat pedagogik, balki ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyatga ega ekanligini ko'rsatadi. Bugungi axborotlashgan jamiyatda bog'lanishli nutqni rivojlantirish, ayniqsa, boshlang'ich ta'lim bosqichida juda muhim ahamiyat kasb etadi. O'quvchilarning matnni tushunish, o'z fikrini izchil va mantiqiy bayon etish qobiliyati ularning shaxsiy va intellektual kamolotining asosini tashkil qiladi. Ta'lim tizimida mavjud darsliklar va metodik qo'llanmalar bog'lanishli nutqni o'stirishga doir nazariy asoslarni bersa-da, amaliyotda, ayniqsa, og'zaki qayta hikoyalash turlari va interfaol metodlarni qo'llash bo'yicha tizimli yondashuvlar yetarli darajada takomillashtirilmagan. Pedagoglar orasida esa innovatsion metodlarni o'zlashtirish va ularni dars jarayoniga samarali tatbiq etish bo'yicha malaka oshirishga ehtiyoj yuqori. Shu bois, boshlang'ich sinflarda bog'lanishli nutqni o'stirishning samarali metodikasini ishlab chiqish va amaliyotga joriy etish orqali yuqorida qayd etilgan kamchiliklarni bartaraf etish, o'quvchilarning nutqiy kompetentligini oshirish bugungi kunning dolzarb vazifalaridan hisoblanadi. Bog'lanishli nutqni shakllantirish va o'qish savodxonligini oshirish masalalari jahon miqyosida ko'plab olimlar tomonidan chuqur o'rganilgan. Masalan, L. S. Vygotskiy o'zining "Tafakkur va nutq" (1934) asar ...