KURS ISHI

KIRISH 2023-yilda O'zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev tomonidan ta'lim sohasiga yo'naltirilgan davlat byudjeti xarajatlari 68,5 trillion so'mga yetdi, bu yalpi ichki mahsulotning 7,2% ini tashkil etadi va bu ko'rsatkich Markaziy Osiyo mamlakatlari orasida eng yuqori hisoblanadi [1]. Xususan, umumta'lim maktablarida ona tili fanini o'qitish metodikasini takomillashtirishga qaratilgan investitsiyalar 2022-yildan 2023-yilga qadar 15% ga oshdi [2]. Xalqaro baholash dasturlari (PISA) ma'lumotlariga ko'ra, O'zbekistonlik 15 yoshli o'quvchilarning o'rtacha o'qish savodxonligi ko'rsatkichi 2022-yilda 401 ballni tashkil etgan bo'lib, bu OECD mamlakatlari o'rtachasi (487 ball) dan ancha pastdir [3]. Bu holat ona tili, xususan, sintaksisni o'qitishda mavjud bo'lgan metodologik muammolarning dolzarbligini ko'rsatadi, chunki matnni tushunish va grammatikani to'g'ri qo'llash o'qish savodxonligining asosiy ko'rsatkichlaridan biridir. Bugungi kunda boshlang'ich sinflarda sintaksis o'qitishda an'anaviy yondashuvlar o'quvchilarning ijodiy fikrlashini, mustaqil nutqiy faoliyatini va kompetensiyalarini yetarli darajada rivojlantira olmayapti. Ta'limiy diktantlar esa nafaqat orfografik va punktuatsion savodxonlikni, balki sintaktik tuzilmalarni tushunish va qo'llash ko'nikmalarini ham shakllantirishda muhim vosita hisoblanadi. Shunga qaramay, mazkur didaktik vositaning sintaksis o'qitishdagi salohiyati O'zbekiston ta'lim tizimida to'liq ishga solinmagan, mavjud diktant turlari asosan imlo va tinish belgilariga qaratilgan bo'lib, sintaktik tahlilga yo'naltirilgan turlari cheklangan [5]. Bu esa o'quvchilarning sintaktik kompetensiyalarini, jumladan, gap bo'laklarini ajratish, gap turlarini aniqlash va murakkab gaplar tuzish ko'nikmalarini rivojlantirishda qator muammolarni keltirib chiqarmoqda. Mavzuning o'rganilganlik darajasi xalqaro miqyosda keng qamrovli tadqiqotlar obyekti bo'lgan. Noam Chomsky (1957) o'zining "Sintaktik tuzilmalar" asarida generativ grammatika nazariyasini ilgari surib, inson tilining chuqur tuzilishi va gaplarning yaratilish mexanizmlarini tushuntiruvchi universal prinsiplarni taklif etgan [6]. Uning bu nazariyasi sintaksisni o'rganishda yangi fundamental yondashuvlarni shakllantirdi. Michael Halliday (1985) funksional grammatika nazariyasini ishlab chiqib, til birliklarining nutqdagi funksiyalari va ularning ma'no hosil qilishdagi rol ...