KURS ISHI

KIRISH Oʻzbekistonda 2023-yil yakunlariga koʻra, umumtaʼlim maktablarining boshlangʻich sinflarida oʻqiydigan oʻquvchilar soni 3,6 milliondan oshgan [1]. Bu koʻrsatkich har yili oʻrtacha 3-5% ga oʻsib bormoqda [2], bu esa taʼlim tizimiga qoʻyiladigan talablarni, xususan, ona tili savodxonligini oshirish boʻyicha masʼuliyatni yanada kuchaytiradi. Boshlangʻich sinf oʻquvchilarining fonetik va leksik bilimlarini shakllantirish bilan birga, ularda sintaktik koʻnikmalarni rivojlantirish alohida ahamiyat kasb etadi. Sintaktik koʻnikmalar nafaqat toʻgʻri va ravon yozish, balki fikrlarni aniq va mantiqiy ifodalash, matnni tushunish, ogʻzaki va yozma nutq savodxonligini yuksaltirishda hal qiluvchi rol oʻynaydi. Tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, sintaktik bilimlar yetarli darajada shakllanmagan oʻquvchilar keyingi bosqichlarda nafaqat ona tili, balki boshqa fanlarni oʻzlashtirishda ham qiyinchiliklarga duch kelishadi, ularning akademik koʻrsatkichlari oʻrtacha 10-15% ga pasayishi kuzatiladi [3]. Ushbu kurs ishi ona tili va oʻqish savodxonligi darslarida sintaksis oʻqitish jarayonini yanada samarali tashkil etish, ayniqsa, taʼlimiy diktantlarning bu boradagi imkoniyatlarini chuqur oʻrganishga qaratilgan. Bugungi kunda boshlangʻich sinflarda sintaksis oʻqitish metodikasi doirasida oʻquvchilarning faolligini oshiruvchi, ularda mustaqil fikrlash va ijodiy yondashuvni shakllantiruvchi yondashuvlar yetarli darajada joriy etilmagan. Mavjud darsliklar va metodik qoʻllanmalarda diktantlarning grammatik mavzularni mustahkamlashdagi salohiyatiga yetarlicha eʼtibor berilmagan, ayniqsa, ijodiy va erkin diktantlarning sintaktik koʻnikmalarni rivojlantirishdagi amaliy ahamiyati toʻliq ochib berilmagan. Natijada, oʻquvchilarning sintaktik tushunchalarni yoddan bilishlari amaliyotda toʻgʻri qoʻllashlari darajasidan ancha yuqori boʻlib qolmoqda, bu esa ularning nutqiy kompetensiyalarini shakllantirishda jiddiy toʻsiq boʻlmoqda [4]. Mavzuning oʻrganilganlik darajasi xalqaro va mahalliy miqyosda turli jihatdan tadqiq etilgan. Jumladan, xorijiy olimlardan L.S. Vygotskiy (1978) taʼlimda ijtimoiy-madaniy kontekst va nutqning rivojlanishi oʻrtasidagi bogʻliqlikni nazariy jihatdan asoslab bergan, bu esa sintaksisni oʻrganishda nutqiy muhitning muhimligini koʻrsatadi [5]. J. Piaget (1969) esa bolalarning kognitiv rivojlanish bosqichlari nazariyasini ishlab chiqqan boʻlib, bu nazariya boshlang ...