KURS ISHI

KIRISH 2023-yilgi ma’lumotlarga ko‘ra, O‘zbekiston Respublikasida umumiy o‘rta ta’lim muassasalarining boshlang‘ich sinflarida 3,2 milliondan ortiq o‘quvchi ta’lim olmoqda [1]. Bu raqam har yili o‘rtacha 4-5% ga o‘sib bormoqda, bu esa ta’lim sifatini, jumladan, ona tili ta’limining samaradorligini doimiy ravishda oshirish zaruratini keltirib chiqarmoqda [2]. Xususan, boshlang‘ich sinflarda o‘quvchilarning sintaktik ko‘nikmalarini shakllantirish ularning og‘zaki va yozma nutqini rivojlantirishda fundamental ahamiyat kasb etadi. Sintaksis elementlari bo‘yicha puxta bilimga ega bo‘lmagan o‘quvchilar keyingi bosqichlarda matnni tushunish, izchil fikr bayon etish va grammatik jihatdan to‘g‘ri jumlalar tuzishda jiddiy qiyinchiliklarga duch kelishadi. Bu esa o‘quv samaradorligini pasaytirib, ularning boshqa fanlarni o‘zlashtirishiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Bugungi kunda boshlang‘ich sinflarda sintaksis elementlarini o‘qitish metodikasida bir qator hal etilmagan muammolar mavjud. Jumladan, amaldagi o‘quv dasturlari va qo‘llanmalarida sintaktik materiallarni yoshga mos, qiziqarli va tizimli tarzda taqdim etish borasida kamchiliklar kuzatilmoqda. O‘qituvchilar ko‘pincha nazariy bilimlarni berishga urg‘u berib, ularni amaliy ko‘nikmalarga aylantirishga yetarlicha e’tibor qaratmaydilar. Natijada, o‘quvchilar sintaktik qoidalarini yoddan bilsalar-da, ularni nutqda qo‘llashda qiynaladilar. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekistondagi boshlang‘ich sinf bitiruvchilarining taxminan 25-30% i murakkabroq sintaktik konstruktsiyalarni to‘g‘ri qo‘llashda muammolarga duch keladi [3]. Bu holat ularning akademik muvaffaqiyatiga va kelajakda erkin muloqot qilish qobiliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shuningdek, zamonaviy lingvodidaktik yondashuvlar, xususan, kognitiv tilshunoslik va konstruktivizm prinsiplarini o‘quv jarayoniga integratsiya qilish ham yetarlicha ta’minlanmagan. Mavzu jahon miqyosida ko‘plab taniqli olimlar tomonidan chuqur o‘rganilgan. Masalan, J.Bruner (1960) o‘zining kognitiv rivojlanish nazariyasida bolalarning bilimlarni faol ravishda qurishini ta’kidlab, ta’lim jarayonini o‘quvchi markazida tashkil etish zarurligini isbotlagan [4]. L.Vigotskiy (1978) esa ijtimoiy-madaniy rivojlanish nazariyasida tilning o‘zlashtirilishida ijtimoiy o‘zaro aloqalar va yaqin rivojlanish zonasi tushunchasining ahamiyatini ko‘rsatib bergan, bu esa sintaksisni o‘r ...