KURS ISHI

KIRISH Boshlang'ich ta'limda bolalar va kattalarda stress muammosi zamonaviy pedagogika va psixologiyaning dolzarb yo'nalishlaridan biri hisoblanadi. O'zbekistonda boshlang'ich ta'lim bosqichidagi o'quvchilar soni 2023-2024 o'quv yilida 4.5 milliondan oshgani [1], hamda 270 mingdan ziyod boshlang'ich sinf o'qituvchisi faoliyat yuritayotganini inobatga olsak [2], mazkur toifadagi shaxslarda yuzaga keladigan stress holatlari ta'lim jarayonining samaradorligiga bevosita ta'sir ko'rsatadi. Jahon sog'liqni saqlash tashkiloti ma'lumotlariga ko'ra, bolalar va o'smirlarning 10-20%ida ruhiy salomatlik bilan bog'liq muammolar kuzatiladi [3]. Global miqyosda o'qituvchilarning 40-50% i yuqori darajadagi kasbiy yonish sindromini boshdan kechirishi aniqlangan [4]. Ushbu statistik ma'lumotlar ta'lim tizimida stressning keng tarqalganligini va uning oldini olish, boshqarish choralarini ishlab chiqish zaruratini yaqqol ko'rsatib turibdi. Stress nafaqat o'quvchilarning akademik ko'rsatkichlariga va ularning psixologik farovonligiga salbiy ta'sir ko'rsatadi, balki o'qituvchilarning motivatsiyasi, samaradorligi va umumiy ish muhitini ham pasaytiradi, natijada ta'lim sifatiga jiddiy putur yetkazishi mumkin. Bugungi kunda boshlang'ich ta'lim tizimidagi o'quv yuklamasi, baholash tizimi, ijtimoiy muhit, oilaviy bosim kabi omillar bolalarda stress darajasini oshiruvchi asosiy sabablar sirasiga kiradi. O'qituvchilar uchun esa ma'muriy bosim, katta sinflar, moddiy rag'batlantirishning yetishmasligi va kasbiy rivojlanish imkoniyatlarining cheklanganligi kasbiy yonish sindromi xavfini kuchaytiradi. Mavjud adabiyotlarda stressning individual oqibatlari keng o'rganilgan bo'lsa-da, boshlang'ich ta'lim muhitida bolalar va kattalar (o'qituvchilar, ota-onalar) o'rtasidagi o'zaro ta'sirni hisobga olgan holda yagona, kompleks stressni boshqarish dasturlarini ishlab chiqish va ularning iqtisodiy samaradorligini baholash bo'yicha tizimli yechimlar hali yetarli darajada taklif etilmagan. Ushbu holat ta'lim tizimida stressni kompleks ravishda tahlil qilish va uni samarali boshqarish bo'yicha ilmiy-amaliy yondashuvlarni ishlab chiqish zaruratini keltirib chiqaradi. Mavzuning o'rganilganlik darajasi xalqaro miqyosda ancha yuqori bo'lib, ko'plab olimlar stress tushunchasi, uning turlari va inson organizmiga ta'sirini tadqiq etganlar. Hans Selye (1936) stressning uch bosqichli "umumiy adaptatsiya si ...