KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M. Mirziyoyevning Oliy Majlisga Murojaatnomalarida va iqtisodiy sohadagi strategik dasturlarida qayd etilishicha, 2023-yilda mamlakat yalpi ichki mahsuloti (YIM) 6% ga o'sgan bo'lsa [1], so'nggi besh yilda mamlakat iqtisodiyotining o'rtacha yillik o'sishi 5,5% ni tashkil etgan [2]. Biroq, bozor infratuzilmasining rivojlanish darajasi bu o'sish sur'atlariga mos kela olmayotgani ba'zi sohalarda samaradorlikni pasaytirmoqda. Xususan, 2023-yil yakunlari bo'yicha elektron tijorat aylanmasi 26,1 trln so'mni tashkil etgan bo'lsada, bu ko'rsatkich YIMning atigi 2,7% ini tashkil etadi va rivojlangan mamlakatlardagi o'rtacha 10-15% dan sezilarli darajada kam [3]. Logistika xarajatlari O'zbekistonda tovarlar tannarxining o'rtacha 15-20% ini tashkil etadi [4], bu esa global o'rtacha 8-10% dan yuqori bo'lib, mahsulotlarning raqobatbardoshligiga salbiy ta'sir ko'rsatadi. Ushbu raqamlar bozor infratuzilmasini kompleks rivojlantirish zaruriyatini aniq ko'rsatib turibdi. Bozor infratuzilmasi, uning tarkibiy qismlari va rivojlanish strategiyalarini tadqiq etish bugungi kunda juda dolzarb sanaladi. Global iqtisodiy o'zgarishlar, raqamlashtirishning jadallashuvi va O'zbekistonning jahon savdo tizimiga integratsiyalashuvi jarayonlari ushbu mavzuni yanada muhim qilib qo'yadi. Yevropa Tiklanish va Taraqqiyot Bankining (YTTB) ma'lumotlariga ko'ra, Markaziy Osiyo mamlakatlari, jumladan O'zbekiston, infratuzilmani modernizatsiya qilishga katta ehtiyoj sezmoqda va bu mintaqa investitsiyalar uchun yuqori salohiyatga ega [5]. Elektron tijorat, zamonaviy logistika markazlari, bank-moliya xizmatlari va axborot-kommunikatsiya texnologiyalariga asoslangan platformalarning yetarli darajada rivojlanmaganligi mahsulotlarning ichki va tashqi bozorlarga chiqishini cheklamoqda, xizmat ko'rsatish sifatini pasaytirmoqda va tadbirkorlik subyektlari uchun qo'shimcha xarajatlar yuklamoqda. Bu esa, o'z navbatida, iqtisodiy o'sish sur'atlariga to'g'ridan-to'g'ri ta'sir ko'rsatib, mamlakatning umumiy raqobatbardoshligini oshirishga to'sqinlik qiluvchi asosiy omillardan biri bo'lib qolmoqda. Bozor infratuzilmasi nazariyasi va amaliyoti xorijiy olimlar tomonidan keng o'rganilgan. Masalan, D. North (1990) o'zining "Institutions, Institutional Change and Economic Performance" asarida bozor infratuzilmasini iqtisodiy o'sishning asosi bo'lgan institutsional doir ...