KURS ISHI

KIRISH Bozor iqtisodiyotida davlatning o'rni va funksiyalarini tadqiq qilish, uni optimallashtirish bo'yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqish bugungi kunda O'zbekiston iqtisodiy islohotlari kontekstida alohida dolzarblik kasb etmoqda. O'zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda yalpi ichki mahsulot (YaIM) hajmi 89,2 milliard AQSh dollarini tashkil etib, real o'sish sur'ati 6% ga yetdi [1]. Bunda davlatning iqtisodiyotdagi ishtiroki hamon yuqori bo'lib, davlat korxonalari YaIMning sezilarli qismini, taxminan 20-25% ini [2] tashkil etadi. Xususan, 2023-yil yakunlari bo'yicha davlatning budjet xarajatlari YaIMga nisbatan 26% ni tashkil etdi [3], bu rivojlangan bozor iqtisodiyotlari mamlakatlari ko'rsatkichlaridan yuqoridir. Davlat ishtirokining yuqoriligi iqtisodiyotning raqobatbardoshligini oshirish, xususiy sektor rivojlanishini rag'batlantirish va investitsiya muhitini yaxshilashda qo'shimcha mexanizmlarni talab qiladi. Ushbu mavzu bugungi kunda ayniqsa ahamiyatlidir, chunki O'zbekiston "Yangi O'zbekiston" taraqqiyot strategiyasi doirasida bozor tamoyillarini chuqurlashtirish, xususiy sektorni rivojlantirish va davlatning iqtisodiyotdagi ishtirokini optimallashtirishga qaratilgan keng ko'lamli islohotlarni amalga oshirmoqda [4]. Davlatning iqtisodiy jarayonlardagi o'rni to'g'ri belgilanishi, uning aralashuvining samaradorligi va xususiy sektor bilan o'zaro aloqalarining uyg'unligi iqtisodiy o'sish sur'atlari, aholi farovonligi va mamlakatning global iqtisodiy tizimdagi mavqeini belgilaydi. Ayni paytda, davlatning iqtisodiyotdagi rolini aniq belgilash, aralashuv mexanizmlarini shaffoflashtirish, davlat korxonalari va xizmat ko'rsatuvchi tashkilotlarning samaradorligini oshirish kabi masalalar hal etilmagan dolzarb muammolar sirasiga kiradi. Jumladan, "O'zbekiston 2030" strategiyasida davlatning iqtisodiyotdagi ishtirokini kamaytirish va xususiy sektorni yetakchi kuchga aylantirish asosiy ustuvor yo'nalishlardan biri sifatida belgilangan [5]. Mavzuning o'rganilganlik darajasi bo'yicha jahon olimlari qatorida Daron Acemoğlu va James Robinson o'zlarining "Nations Why Fail" (2012) asarlarida institutsional tuzilmalarning iqtisodiy rivojlanishdagi hal qiluvchi rolini ta'kidlab, davlatning "inklyuziv" institutlar yaratishdagi ahamiyatini ko'rsatib berdilar [6]. Douglass North (1990) o'z tadqiqotlarida institutsional n ...