KURS ISHI

KIRISH Oʻzbekistonda tadbirkorlik subyektlarining umumiy soni 2024-yil 1-aprel holatiga 675,5 mingtani tashkil etib, shundan 2023-yil yanvar-dekabr oylarida yaratilgan yangi korxona va tashkilotlar soni 95,7 mingtani tashkil etgan [1]. Respublika yalpi ichki mahsuloti (YaIM) o‘sish sur’ati 2023-yilda 6% ni tashkil etib, iqtisodiyotda raqobat muhitining kuchayishi va bozor mexanizmlarining samarali ishlashi iqtisodiy o‘sishning muhim omillaridan biri bo‘lmoqda [2]. Biroq, ayrim tarmoqlarda hali ham monopolistik tendensiyalar saqlanib qolmoqda. Masalan, 2023-yilda O‘zbekiston Respublikasi Monopoliyaga qarshi kurash qo‘mitasi tomonidan aniqlangan raqobatni cheklovchi harakatlar bilan bog‘liq qonunbuzarlik holatlari soni 300 dan oshib, raqobatni himoya qilish choralari intensivligini talab etmoqda [3]. Neft va gaz, energetika, telekommunikatsiya kabi strategik sohalarda davlat ulushi yoki yirik korxonalarning ustun mavqei saqlanib qolmoqda, bu esa bozorda adolatli raqobat sharoitlarini yaratishga to'sqinlik qilishi mumkin [4]. Mazkur mavzu bugungi kunda O‘zbekiston iqtisodiy islohotlarining asosiy yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Monopoliya va raqobat masalasi nafaqat nazariy jihatdan, balki amaliy nuqtai nazardan ham o‘ta dolzarbdir, chunki samarali raqobat muhiti innovatsiyalarni rag‘batlantiradi, mahsulot va xizmatlar sifatini oshiradi, narxlarni optimallashtiradi va iste’molchilar farovonligini ta’minlaydi [5]. Monopolistik holatlar esa, aksincha, resurslarni samarasiz taqsimlanishi, innovatsion jarayonlarning sekinlashishi va iste’molchi tanlovi cheklanishiga olib kelishi mumkin. Ayni paytda O‘zbekistonda bozor islohotlari chuqurlashib borayotgan bir paytda, raqobatni rivojlantirish va monopolistik tendensiyalarni cheklash yo‘lidagi qonunchilik va amaliyotni takomillashtirish muhim vazifa bo‘lib qolmoqda. Global iqtisodiy sharoitlarda, xalqaro savdo va investitsiyalar oqimi kuchaygan sari, mahalliy bozorlarning raqobatbardoshligini ta’minlash mamlakatning global iqtisodiy tizimdagi mavqeini mustahkamlash uchun strategik ahamiyat kasb etadi [6]. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi jahon iqtisodiyot nazariyasida keng tadqiq qilingan. Adam Smit (1776) o‘zining “Xalqlar boyligi” asarida erkin bozor va raqobatning samaradorligini, "ko‘rinmas qo‘l" mexanizmi orqali iqtisodiy resurslarning optimal taqsimlanishini asoslab bergan [7]. Alfred Marshall (1890) o‘zin ...