KURS ISHI

KIRISH Iqtisodiy tadqiqotlar markazi va islohotlar (ITCIR) maʼlumotlariga koʻra, 2023-yilda Oʻzbekistonda davlat ishtirokidagi korxonalar iqtisodiyotdagi ulushi 2017-yildagi 50% dan 27.2% ga qisqargan boʻlsa-da [1], ayrim tarmoqlarda, xususan, tabiiy monopoliyalar va strategik ahamiyatga ega sohalarda yuqori konsentratsiya saqlanib qolmoqda. Global miqyosda esa, UNCTAD maʼlumotlariga koʻra, 2023-yilda jahon bozorlarida monopoliyaga qarshi organlar tomonidan 1.2 trln dollardan ortiq savdo hajmidagi bitimlar bloklangan yoki cheklangan [2], bu raqobat muhitini himoya qilishning global ahamiyatini koʻrsatadi. Oʻzbekistonda raqobat muhitini yaxshilash va davlat monopoliyalarini qisqartirish boʻyicha izchil islohotlar olib borilmoqda, ammo bu jarayon hali toʻliq yakunlanmagan. Mazkur mavzu bugungi kunda ayniqsa dolzarb boʻlib, bozor iqtisodiyotiga oʻtish sharoitida Oʻzbekiston uchun barqaror iqtisodiy oʻsish, investitsion jozibadorlikni oshirish va aholi farovonligini taʼminlash uchun samarali raqobat muhitini yaratish strategik ahamiyat kasb etadi. Bozorlardagi nomukammal raqobat, ayniqsa monopolistik tuzilmalarning hukmronligi, narxlarning sunʼiy oshirilishi, innovatsiyalarning cheklanishi va resurslarning samarasiz taqsimlanishiga olib keladi [3]. Mamlakatimizda raqobat siyosatini takomillashtirish, monopoliyaga qarshi qonunchilikni kuchaytirish va bozor mexanizmlarining toʻlaqonli ishlashini taʼminlash masalasi hal etilmagan dolzarb muammo boʻlib qolmoqda, bu esa ushbu tadqiqotning zaruriyatini yanada oshiradi. Bozor iqtisodiyotida monopoliya va raqobat masalalari jahon ilmiy adabiyotida keng oʻrganilgan. Adam Smith (1776) oʻzining "Xalqlar boyligi tabiati va sabablari toʻgʻrisida tadqiqot" asarida koʻrinmas qoʻl mexanizmi orqali erkin raqobatning samaradorligini asoslagan [4]. Alfred Marshall (1890) "Iqtisodiyot prinsiplari" kitobida bozorning qisman muvozanat nazariyasini ishlab chiqib, narx shakllanishida taklif va talab oʻzaro taʼsirini tahlil qilgan [5]. Edward Chamberlin (1933) "Monopolistik raqobat nazariyasi" asarida mukammal raqobat va sof monopoliya oʻrtasidagi holatni — mahsulot differensiatsiyasi mavjud boʻlgan bozorni taʼriflab bergan [6]. Joan Robinson (1933) ham oʻzining "Nomukammal raqobat iqtisodiyoti" asarida monopoliyaning narxlar va ishlab chiqarish hajmi ustidan taʼsirini chuqur tahlil qilib, bozor kuchi nazariyasini rivojlantirgan [7]. ...