KURS ISHI

KIRISH Jahon iqtisodiyotidagi monopoliyaga qarshi kurash choralariga qaramay, global miqyosda raqobatbardoshlik muammosi dolzarbligicha qolmoqda. Masalan, 2023-yilda dunyo bo'ylab tovar va xizmatlar bozoridagi monopolistik tuzilmalar tufayli yillik narx ustamalari 1,5 trillion dollarga yetganligi taxmin qilinmoqda, bu esa iste'molchilar xarajati va iqtisodiy samaradorlikka salbiy ta'sir ko'rsatmoqda [1]. AQSh Iqtisodiy Tahlil Byurosi ma'lumotlariga ko'ra, oxirgi o'n yillikda beshta yirik texnologiya kompaniyasining bozor kapitalizatsiyasi 40% dan ortiqqa oshib, ularning tarmoqlardagi dominant mavqeini yanada mustahkamladi [2]. O'zbekistonda ham Antimonopol qo'mitasi ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda tabiiy monopoliya subyektlari tomonidan nazorat qilinadigan bozor ulushi 18% ni tashkil etgan, bu esa raqobat muhitini yaxshilash borasidagi harakatlarga qaramay, hali ham katta salohiyat mavjudligidan dalolat beradi [3]. Mazkur raqamlar monopolistik tuzilmalarning iqtisodiyotga ta'siri global va mahalliy miqyosda chuqur o'rganishni talab qiladigan murakkab muammo ekanligini ko'rsatadi. Bozor iqtisodiyotida monopoliya va raqobat masalasi, ayniqsa, bozor transformatsiyalari va texnologik innovatsiyalar sharoitida o'z dolzarbligini yo'qotmaydi. Ko'p hollarda, bozor mexanizmlarining samarasiz ishlashi, narxlarning sun'iy oshirilishi va innovatsiyalarning sekinlashishiga aynan monopolistik tendensiyalar sabab bo'lmoqda. Masalan, xalqaro tajriba tahlillari shuni ko'rsatadiki, monopollashgan tarmoqlarda ish haqi darajasi raqobatbardosh bozorlardagiga nisbatan o'rtacha 5-7% ga past bo'ladi [4]. O'zbekiston kontekstida esa, energetika, transport va kommunal xizmatlar kabi strategik muhim tarmoqlarda davlat korxonalarining ustun mavqei saqlanib qolayotgani, bozorga kirish to'siqlarining yuqoriligi va kichik biznes subyektlari uchun raqobat sharoitining cheklanganligi kabi bir qator hal etilmagan muammolar mavjud. Bu holat, o'z navbatida, iqtisodiyotning o'sish sur'atlarini cheklab, investitsion jozibadorlikni pasaytiradi va pirovardida aholi farovonligiga salbiy ta'sir ko'rsatadi. Mavzuning o'rganilganlik darajasi bo'yicha jahon iqtisodiyot nazariyasida J. Robinson (1933) o'zining "Noto'liq raqobat iqtisodiyoti" asarida monopolistik raqobat nazariyasini ishlab chiqqan va firmalarning narx belgilash xatti-harakatlarini tahlil qilgan [5]. E. Chamberlin (1933) esa "Monopol ...