KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasida 2024-yil holatiga ko‘ra xususiy sektorning yalpi ichki mahsulotdagi ulushi 82% ga yetdi, bu so‘nggi besh yilda 15 foiz punktga o‘sishni anglatadi [1]. Xususiy mulk va tadbirkorlik subyektlari soni esa 2023-yilda 2018-yilga nisbatan 1.8 baravarga oshib, 600 mingdan ortiqni tashkil etgan [2]. Jahon bankining "Doing Business" hisobotiga ko‘ra, O‘zbekiston 2020-yilda biznes yuritish qulayligi bo‘yicha 190 mamlakat orasida 69-o‘rinni egallab, so‘nggi yillarda sezilarli yutuqlarga erishgan [3]. Biroq, ushbu ijobiy ko‘rsatkichlarga qaramay, xususiy mulkni va tadbirkorlikni davlat tomonidan himoya qilish borasida qonunchilikni yanada takomillashtirish, institutlar samaradorligini oshirish va huquqni qo‘llash amaliyotini mustahkamlash zaruriyati saqlanib qolmoqda. Global miqyosda esa, transchegaraviy investitsiyalar hajmi 2023-yilda 1.3 trillion dollarga yetgan bo‘lib, xususiy mulk himoyasi darajasi xorijiy sarmoyalarni jalb qilishda hal qiluvchi omil bo‘lib qolmoqda [4]. Ushbu mavzu, ayniqsa, bozor iqtisodiyotiga o‘tish va iqtisodiyotni liberallashtirish jarayonida turgan mamlakatlar uchun muhimdir. Xususiy mulk va tadbirkorlik huquqlarining mustahkam himoyasi iqtisodiy o‘sishni ta’minlash, innovatsiyalarni rag‘batlantirish, yangi ish o‘rinlari yaratish va aholi farovonligini oshirishning asosiy omillaridan biridir. Hozirgi kunda O‘zbekistonda tadbirkorlarning mulk huquqlarini buzish holatlari, ma’muriy to‘siqlar, korrupsiya va shaffoflikning yetishmasligi kabi muammolar hanuzgacha dolzarbligini yo‘qotmagan [5]. Ushbu muammolar investitsion jozibadorlikni pasaytirib, iqtisodiy rivojlanishga to‘sqinlik qiladi. Shu sababli, davlatning mulk himoyasidagi rolini qayta ko‘rib chiqish, mavjud mexanizmlarni takomillashtirish va ilg‘or xalqaro tajribalarni O‘zbekiston sharoitlariga moslashtirish dolzarb ilmiy va amaliy vazifadir. Mavzuning o'rganilganlik darajasi xalqaro va mahalliy miqyosda keng tahlil qilingan. Xalqaro iqtisodiyot nazariyasida K. Arrow (1962) axborot assimetriyasi va tranzaksiya xarajatlari ta’sirini o‘rganib, mulk huquqlarining aniqligi bozor samaradorligi uchun muhimligini ko‘rsatgan [6]. R. Coase (1960) mulk huquqlari nazariyasini rivojlantirib, tashqi effektlar (eksternaliyalar) muammosini mulk huquqlarining aniq taqsimlanishi orqali hal etish mumkinligini ilgari surgan [7]. D. North (1990) institutsional iqtisodiyo ...