KURS ISHI

KIRISH Bozor iqtisodiyotida narxlarning davlat tomonidan tartibga solinishi masalasi bugungi kunda global va mahalliy miqyosda o‘z dolzarbligini yo‘qotmayapti. Jahon iqtisodiyotida inflatsiya darajasi ba'zi mamlakatlarda 7-10% dan oshib, iste'molchilar xarid qobiliyatiga salbiy ta'sir ko'rsatmoqda [1]. O'zbekistonda esa 2023 yilda yillik inflyatsiya 9,2% ni tashkil etib, bu ko'rsatkichni nazorat ostida saqlash va narxlarning barqarorligini ta'minlash iqtisodiy siyosatning muhim yo'nalishlaridan biri bo'lib qolmoqda [2]. Ayniqsa, oziq-ovqat mahsulotlari, kommunal xizmatlar va dori-darmon kabi kundalik hayotda zarur bo'lgan tovarlar va xizmatlar narxlarining keskin o'zgarishi aholining ijtimoiy-iqtisodiy ahvoliga bevosita ta'sir ko'rsatadi. Shu bois, davlatning narxlarga aralashuv mexanizmlarini tahlil qilish, ularning samaradorligini baholash va takomillashtirish yo'llarini izlash dolzarb vazifadir. Mazkur kurs ishining mavzusi, ayniqsa, O'zbekiston iqtisodiyotini isloh qilish va bozor munosabatlarini rivojlantirish jarayonida narxlarni tartibga solishning ahamiyatini yanada oshiradi. Hozirgi kunda bozor iqtisodiyotining shakllanishi davrida raqobat muhitini yaratish, monopolistik tendensiyalarni bartaraf etish va iste'molchilar manfaatlarini himoya qilish asosiy vazifalar hisoblanadi. Shu bilan birga, davlat tomonidan qo'llaniladigan ayrim tartibga solish mexanizmlarining samaradorligi, ularning iqtisodiy o'sishga va narx barqarorligiga ta'sirini chuqurroq o'rganish zaruriyati tug'ilmoqda. Monopoliyalar tomonidan narxlarni sun'iy ravishda oshirish, substutsion tovarlar yetishmasligi yoki inflyatsion kutilmalar narxlarning beqarorlashuviga olib kelishi mumkin. Bu kabi muammolar hal etilmagan bo'lib, ularning ilmiy va amaliy tahlili bugungi kun iqtisodchilarining diqqat-e'tiborida turibdi. Mavzu bo'yicha jahon iqtisodiy adabiyotlarida keng qamrovli tadqiqotlar olib borilgan. Milton Fridman o'z asarlarida inflyatsiyaning asosiy sababi pul massasining ortiqcha ko'payishi ekanligini ta'kidlab, pul-kredit siyosatining rolini muhim deb hisoblagan [3]. Robert Solou iqtisodiy o'sish nazariyasi doirasida narxlar va iqtisodiy barqarorlik o'rtasidagi o'zaro bog'liqlikni tadqiq etib, institutsional omillarning ahamiyatini ko'rsatib o'tgan [4]. Alfred Marshall narxlar shakllanishini talab va taklif qonunlari asosida tushuntirib bergan bo'lsa, Jon Meynard Keyns davlatni ...