KURS ISHI

KIRISH Bozor iqtisodiyotini tartibga solishda davlatning roli mavzusi bugungi kunda dunyo miqyosida, ayniqsa, rivojlanayotgan mamlakatlarda dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Jahon banki ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda global yalpi ichki mahsulot (YaIM) 105 trillion AQSh dollaridan oshgan bo'lsa, davlat xarajatlarining YaIMga nisbati o'rtacha 35-40% atrofida bo'ldi [1]. Xususan, COVID-19 pandemiyasi davrida ko'plab mamlakatlarda davlat aralashuvi iqtisodiy barqarorlikni ta'minlashda muhim rol o'ynadi, bu esa davlat aralashuvi masalasining ahamiyatini yanada oshirdi. O'zbekistonda esa 2023-yilda YaIM o'sishi 6% ni tashkil etdi [2], davlat byudjetining YaIMga nisbati esa 28,6% atrofida bo'ldi [3]. So'nggi yillarda mamlakatda amalga oshirilayotgan iqtisodiy islohotlar, xususan, bozor mexanizmlarini kengaytirish va davlat ishtirokini optimallashtirishga qaratilgan harakatlar davlatning iqtisodiyotdagi rolini qayta ko'rib chiqishni taqozo etmoqda. Masalan, 2022-2023-yillarda amalga oshirilgan davlat aktivlarini xususiylashtirish dasturi doirasida 1000 dan ortiq davlat obyekti xususiy sektorga sotildi, bu esa raqobat muhitini yaxshilashga xizmat qildi [4]. Ushbu jarayonlar davlat tartibga solishining maqsadga muvofiqligi, samaradorligi va chegaralarini chuqur tahlil qilishni talab qiladi. Bozor iqtisodiyotini tartibga solishda davlatning roli masalasi nafaqat nazariy iqtisodiyotning, balki amaliy siyosatning ham markaziy masalalaridan biridir. Davlat tartibga solishi orqali bozor muvaffaqiyatsizliklarini tuzatish, ijtimoiy adolatni ta'minlash va makroiqtisodiy barqarorlikni qo'llab-quvvatlashga uriniladi. Biroq, haddan tashqari davlat aralashuvi iqtisodiy samaradorlikni pasaytirishi, korrupsiyani kuchaytirishi va innovatsiyalarni cheklashi mumkin [5]. Hozirgi davrda O'zbekistonning jahon iqtisodiyotiga integratsiyalashuvi sharoitida, jumladan Jahon savdo tashkilotiga a'zo bo'lish jarayonida, davlatning iqtisodiyotdagi rolini optimallashtirishga qaratilgan muammolar hal etilmagan holda qolmoqda. Xususan, davlat korxonalari ulushining YaIMdagi yuqori darajasi (2023-yilda 20% dan ortiq [6]) va monopoliyalar muammosi davlat tartibga solishining yangi, samarali yondashuvlarini talab qiladi. Shuningdek, iqtisodiyotning turli sektorlarida, masalan, energetika va transportda investitsiyalarning yetishmasligi va raqobatning sustligi kabi muammolar davlatning tartibga solish ...