KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va Moliya vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda mamlakat yalpi ichki mahsulotining 72% dan ortig‘i bozor mexanizmlari orqali shakllangan bo‘lib [1], iste’mol tovarlari va xizmatlari bozorining umumiy hajmi 300 trillion so‘mdan oshgan [2]. Xalqaro valyuta jamg‘armasi hisobotiga ko‘ra, jahon iqtisodiyotining 80% dan ziyodi bozor prinsiplari asosida faoliyat yuritadi va 2024-yilda global tovar va xizmatlar aylanmasi 150 trillion AQSh dollariga yetishi kutilmoqda [3]. Raqobat muhitining kuchayishi natijasida xorijiy investitsiyalar hajmi 2023-yilda 10 milliard AQSh dollaridan oshdi [4]. Ushbu statistik ko‘rsatkichlar bozor mexanizmining zamonaviy iqtisodiyotdagi muhim rolini yaqqol ko‘rsatib, uning samarali ishlashi har qanday davlatning barqaror rivojlanishi uchun asosiy omil hisoblanadi. Bozor mexanizmi o‘zining murakkab tuzilmalari va doimiy o‘zgaruvchan tabiati bilan hozirgi kunda ham iqtisodiy tadqiqotlar markazida turibdi. Xususan, globallashuv, raqamli transformatsiya va iqlim o‘zgarishlari kabi omillar talab va taklif, narxlar va raqobat munosabatlariga yangicha ta’sir ko‘rsatmoqda. Bu esa bozor mexanizmining o‘zini-o‘zi tartibga solish qobiliyatini qayta ko‘rib chiqishni va uning samaradorligini oshirishning yangi yo‘llarini izlashni taqozo etadi. Ayniqsa, rivojlanayotgan iqtisodiyotlar sharoitida, jumladan O‘zbekistonda, bozor islohotlarining chuqurlashuvi va iqtisodiy diversifikatsiya sharoitida bozor mexanizmining imkoniyatlari va cheklovlarini har tomonlama tahlil qilish muhim ahamiyat kasb etadi. Hal etilmagan muammolar qatoriga institutsional tuzilmalarning yetarli darajada rivojlanmaganligi, ba’zi sohalarda raqobatning sustligi va narxlar deformatsiyasi kabi omillar kiradi. Bozor mexanizmining nazariy asoslari va amaliyotdagi o‘rni jahon iqtisodiyoti ilmida keng o‘rganilgan. Adam Smit (1776) o‘zining "Xalqlar boyligi tabiati va sabablari to‘g‘risida tadqiqot" asarida "ko‘rinmas qo‘l" tushunchasini kiritib, bozorning o‘zini-o‘zi tartibga solish mexanizmlarini asoslab bergan [5]. Alfred Marshall (1890) "Iqtisodiyot prinsiplari" kitobida talab va taklif funksiyalarini matematik tarzda modellashtirib, bozor muvozanati nazariyasini ishlab chiqqan [6]. Ronald Coase (1937) "Firmalar tabiati" maqolasida bitim xarajatlari tushunchasini kiritib, bozor va firmalar o‘rtasidagi munosabatlarni yangicha nuqtai ...