KURS ISHI

KIRISH Oʻzbekistonda yalpi ichki mahsulotning (YAIM) davlat xarajatlari ulushi 2023-yilda 27% ni tashkil etdi, bu rivojlanayotgan mamlakatlar o‘rtacha ko‘rsatkichidan yuqori [1]. Xususan, 2022-yilda elektr energetikasi sohasidagi subsidiyalar qariyb 6,5 trillion so‘mga yetdi [2], bu esa bozor mexanizmlarining muvaffaqiyatsizliklarini tuzatishga qaratilgan davlat aralashuvining miqyosini yaqqol ko‘rsatadi. Jahon miqyosida esa, iqlim o‘zgarishi bilan bog‘liq tashqi samaralarning global iqtisodiyotga yillik ta’siri 2030-yilga kelib YAIMning 3% gacha yetishi mumkinligi prognoz qilinmoqda [3], bu ekologik toza texnologiyalarni subsidiyalash va uglerod soliqlarini joriy etish kabi davlat siyosatlarining muhimligini yanada oshiradi. Bu raqamlar bozorlarning ba’zi sharoitlarda resurslarni samarali taqsimlay olmasligini va davlat aralashuvi zarurligini tasdiqlaydi, bu esa iqtisodiy barqarorlik va farovonlikni ta’minlashda davlatning rolini qayta ko‘rib chiqishni talab etadi. Ushbu mavzu bugungi kunda juda dolzarb bo‘lib, iqtisodiy siyosatchilar va tadqiqotchilar oldida turgan qator hal etilmagan muammolarni o‘z ichiga oladi. Global pandemiya va keyingi iqtisodiy inqirozlar davlatlarning iqtisodiyotga faol aralashuvining naqadar muhimligini ko‘rsatdi, chunki ular bozorning turli salbiy tashqi shoklarga qarshi mustaqil ravishda kurashish qobiliyatining cheklanganligini ochib berdi. Misol uchun, COVID-19 pandemiyasi davrida ko‘plab mamlakatlarda jamoat sog‘liqni saqlash xizmatlari va ijtimoiy himoya dasturlariga davlat investitsiyalarining keskin oshishi bozor muvaffaqiyatsizliklarini yumshatishda davlatning hal qiluvchi rolini namoyon etdi [4]. Bundan tashqari, inflyatsiya va energiya resurslari narxlarining o‘zgaruvchanligi davlat aralashuvining optimal mexanizmlarini, ayniqsa narxlarni tartibga solish va monopoliya nazorati sohasida, takomillashtirish zarurligini taqozo etmoqda. O‘zbekistonda elektr energiyasi va gaz narxlarining erkinlashtirilishi, shuningdek, subsidiyalar miqdorini optimallashtirish masalasi ham bozor muvaffaqiyatsizliklarini tuzatish va davlat aralashuvining samaradorligini oshirish bo‘yicha fundamental tadqiqotlarni talab qiladi [5]. Bozor muvaffaqiyatsizliklari va davlat aralashuvi nazariyasi bo‘yicha xalqaro miqyosda ko‘plab chuqur tadqiqotlar o‘tkazilgan. Artur Pigou (1920) o‘zining "The Economics of Welfare" asarida tashqi samaralar tushun ...