KURS ISHI

KIRISH Bozor muvozanati va narx siyosati iqtisodiy barqarorlikni taʼminlashda markaziy oʻrin tutadi. Oʻzbekistonda 2023-yilda inflyatsiya darajasi 9,2% ni tashkil etgan [1], bu hukumat tomonidan isteʼmol tovarlari narxlarini nazorat qilish zaruratini kuchaytiradi. Ayni paytda, respublikada yalpi ichki mahsulot (YaIM)ning 2023-yil yakunlari bo‘yicha o‘sish sur’ati 6,0% ni tashkil etib, iqtisodiyotda taklif tomoni ham faol rivojlanayotganidan dalolat beradi [2]. Bunday sharoitlarda, maksimal va minimal narxlarni belgilash kabi tartibga solish choralarining taʼsiri, iqtisodiyotga qanday oqibatlar keltirib chiqarishi, isteʼmolchilar va ishlab chiqaruvchilar farovonligiga qanday taʼsir etishi fundamental masaladir. Ayniqsa, global iqtisodiyotdagi beqarorliklar va ichki bozor transformatsiyalari fonida narx mexanizmlarining samarali ishlashini taʼminlash dolzarb ahamiyat kasb etadi. Ushbu mavzuning dolzarbligi shundaki, bozor muvozanatiga erishish va narxlarni tartibga solish orqali ijtimoiy-iqtisodiy barqarorlikni taʼminlash har qanday davlat iqtisodiy siyosatining asosiy vazifalaridan biridir. Maksimal va minimal narxlarning belgilanmasligi yoki notoʻgʻri belgilanishi bozorlarda nomutanosiblik, taqchillik yoki ortiqcha taklifni keltirib chiqarishi mumkin, bu esa ijtimoiy norozilik va iqtisodiy samaradorlikning pasayishiga olib keladi [3]. Oʻzbekistonda monopol bozorlar ustunligi va ayrim strategik tovarlar narxlarining davlat tomonidan tartibga solinishi sharoitida ushbu mexanizmlarni chuqur tahlil qilish, ularning amaliy natijalarini baholash va takomillashtirish boʻyicha tavsiyalar ishlab chiqish zarur. Bu nafaqat makroiqtisodiy barqarorlikni taʼminlashga, balki aholining turmush darajasini oshirishga va tadbirkorlik muhitini yaxshilashga ham xizmat qiladi. Bozor muvozanati va narxlarni tartibga solish masalalari iqtisodiyot fanida uzoq vaqtdan beri oʻrganilib kelinmoqda. Alfred Marshall (1890) oʻzining "Iqtisodiyot tamoyillari" asarida talab va taklif egri chiziqlarini birlashtirib, bozor muvozanati tushunchasini ilmiy asoslab bergan, bu orqali bozor narxlarining shakllanish mexanizmini tushuntirgan [5]. Arthur Pigou (1920) esa oʻz tadqiqotlarida bozor nomuvofiqliklari (market failures) va ularni bartaraf etishda hukumat aralashuvining, xususan, narx cheklovlarining mumkin boʻlgan salbiy oqibatlarini, xususan deadweight loss (samaradorlik yoʻqotishlari) ho ...