KURS ISHI

KIRISH Bugungi kunda jahon iqtisodiyotida raqobatbardoshlikni oshirish va barqaror o'sishni ta'minlashda bozor tuzilmasining ahamiyati tobora ortib bormoqda. Xususan, 2023-yilda global e-tijorat bozori hajmi 6,3 trillion AQSh dollarini tashkil etgan bo'lib, uning yillik o'sish sur'ati 17,2% ga yetganligi qayd etilgan [1]. Bu o'sish raqobatli bozor tuzilmalarining samaradorlikka qanday ta'sir ko'rsatishini yaqqol namoyon etadi. O'zbekistonda esa 2023-yilda chakana savdo aylanmasining 10,5%i onlayn savdo hissasiga to'g'ri kelgan bo'lib, bu ko'rsatkich 2022-yilga nisbatan 2,5 foiz punktga oshgan [2]. Raqamli platformalarning rivojlanishi va iste'molchilarning xarid xulq-atvoridagi o'zgarishlar natijasida mamlakatdagi bozor tuzilmasi ham murakkablashib, innovatsiyalar va samaradorlikni rag'batlantirish mexanizmlarini qayta ko'rib chiqishni taqozo etmoqda. Masalan, O'zbekistonning Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi ma'lumotlariga ko'ra, monopoliyaga qarshi kurash siyosati doirasida 2022-yilda yirik bozor ishtirokchilarining bozordagi ulushini kamaytirish bo'yicha qator choralar ko'rilishi natijasida ba'zi tarmoqlarda raqobat darajasi 5-7% ga oshgan [3]. Bozor tuzilmasi va iqtisodiy samaradorlik o'rtasidagi bog'liqlikni chuqur tahlil qilish iqtisodiy siyosatni shakllantirish, raqobatni rivojlantirish va resurslarni optimal taqsimlash uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Aksariyat rivojlanayotgan mamlakatlarda, shu jumladan O'zbekistonda ham, bozor konsentratsiyasining yuqoriligi, ayrim sohalarda monopolistik tendensiyalarning saqlanib qolishi innovatsiyalar va raqobatni cheklab, iqtisodiy samaradorlikni pasaytiruvchi omil bo'lib xizmat qilmoqda. Jumladan, "O'zbekneftgaz" AJ, "O'zbekiston temir yo'llari" AJ kabi davlat korxonalarining ayrim bozorlarda hukmron mavqei raqobatning to'liq shakllanishiga to'siq bo'lib, bu xizmatlar sifati va narxlariga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin [4]. Bozordagi bu muammolarni hal etish orqali mamlakat iqtisodiyotining barqaror o'sishini ta'minlash, aholi farovonligini oshirish va investitsion jozibadorlikni yaxshilash mumkin. Shu bois, bozor tuzilmasi turlarini o'rganish, ularning iqtisodiy samaradorlikka ta'sirini baholash va shu asosda amaliy tavsiyalar ishlab chiqish bugungi kunning eng dolzarb vazifalaridan biridir. Mavzuning o'rganilganlik darajasi bo'yicha jahon miqyosida ko'plab olimlar tomonidan chuqur tadqiqotlar o ...