KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonning tog'-kon sanoati so'nggi yillarda jadal rivojlanib, yalpi ichki mahsulot (YaIM) tarkibidagi ulushi 2023-yilda 12.5% ga yetdi [1]. Umumiy ishlab chiqarish hajmi 2022-yilda 70 trln so'mdan oshdi [2]. Burg'ulash jarayoni mazkur sanoatning eng muhim va energiya sarfi yuqori bosqichlaridan biri bo'lib, uning samaradorligi bevosita qazib olish xarajatlari va konchilik korxonalarining rentabelligiga ta'sir qiladi. Tog' jinslarining burg'ulanuvchanligini aniq baholash va tasniflash orqali burg'ulash uskunalari tanlovini optimallashtirish, energiya sarfini kamaytirish va burg'ulash tezligini oshirish orqali umumiy ishlab chiqarish xarajatlarini 15-20% gacha qisqartirish mumkin [3]. Xususan, respublika miqyosida burg'ulash ishlari uchun yiliga o'rtacha 5-7 trillion so'm sarflanadi [4], bu esa ushbu jarayonni optimallashtirish bo'yicha ilmiy izlanishlar olib borishning iqtisodiy ahamiyatini yaqqol ko'rsatadi. Hozirgi kunda tog' jinslarini burg'ulash jarayonida ularning parchalanish mexanizmlarini to'liq tushunmaslik, burg'ulanuvchanlikni baholashda noaniq usullardan foydalanish va shu bilan birga, zamonaviy texnologiyalarni yetarli darajada joriy etmaslik O'zbekistonning tog'-kon sanoati oldida turgan dolzarb muammolardan biridir. Aniqrog'i, noto'g'ri baholash natijasida asbob-uskunalarning tez yemirilishi, burg'ulash jarayonining sekinlashuvi va kutilmagan favqulodda vaziyatlarning yuzaga kelishi kuzatilmoqda, bu esa ishlab chiqarishdagi uzilishlarga va qo'shimcha moliyaviy yo'qotishlarga olib kelmoqda. Masalan, "Navoiy kon-metallurgiya kombinati" AJ dagi ma'lumotlarga ko'ra, burg'ulash asboblarining muddatidan oldin ishdan chiqishi yiliga o'rtacha 3-5% qo'shimcha xarajatlarni keltirib chiqarmoqda [5]. Shuningdek, tog' jinslarining xususiyatlariga mos kelmaydigan burg'ulash rejimlarining qo'llanilishi energiya sarfini 10-15% ga oshirmoqda [6]. Bu holat sanoatning raqobatbardoshligiga salbiy ta'sir ko'rsatib, ekologik yuklamani ham oshirmoqda. Ushbu muammolarning kompleks yechimini topish, tog' jinslarining burg'ulanuvchanligini ilmiy asoslangan holda baholash va samarali tasniflash tizimini yaratish orqali yuqorida keltirilgan salbiy oqibatlarni minimallashtirish mumkin. Burg'ulash jarayonida tog' jinslarining parchalanishi nazariyalari va burg'ulanuvchanlikni baholash bo'yicha xalqaro miqyosda ko'plab tadqiqotlar olib borilgan. Masalan, R. T ...