KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning ta'kidlashicha, 2023-yilda mamlakat iqtisodiyoti 6% ga o'sgan bo'lsa-da, byurokratiya va korrupsiyaning salbiy ta'siri yalpi ichki mahsulotning taxminan 2-3% ni tashkil etishi mumkinligi qayd etilgan [1]. Jahon bankining 2023-yilgi "Biznes yuritish" (Doing Business) hisobotiga ko'ra, O'zbekistonda tadbirkorlik faoliyatini boshlash uchun zarur bo'lgan tartib-qoidalar soni 10 tadan 7 taga qisqartirilgan bo'lsa-da, ruxsatnomalar olish va yer ajratish kabi jarayonlarda yuzaga keladigan buyruqbozlik elementlari investitsiya loyihalarini o'rtacha 3-6 oyga kechiktirishi mumkin [2]. Bu holat, ayniqsa, bozor iqtisodiyotining fundamental tamoyillari – erkin raqobat, resurslarning samarali taqsimoti va innovatsiyalarni cheklash orqali iqtisodiy o'sish sur'atlarini pasaytiradi. Shu bois, buyruqbozlikning ta'sirini ilmiy jihatdan tahlil qilish va bozor mexanizmlari bilan integratsiyasini optimallashtirish bugungi kunda dolzarb vazifa hisoblanadi. Bu mavzu ayniqsa hozirgi sharoitda katta ahamiyat kasb etadi, chunki O'zbekiston davlat ishtiroki yuqori bo'lgan iqtisodiyotdan bozor tamoyillariga asoslangan tizimga o'tish jarayonida. Buyruqbozlikning mavjudligi nafaqat davlat boshqaruvining samaradorligini pasaytiradi, balki xususiy sektorni rivojlantirish, chet el investitsiyalarini jalb qilish va iqtisodiy samaradorlikni oshirish yo'lidagi asosiy to'siqlardan biridir. Resurslar taqsimotidagi byurokratik qarorlar ko'pincha siyosiy yoki ma'muriy imtiyozlarga asoslanib, erkin bozor narxlarining signalizatsiya funksiyasini buzadi, bu esa iqtisodiy resurslarning noto'g'ri joylashtirilishiga va umumiy farovonlikning pasayishiga olib keladi. Qolaversa, tranzaksion xarajatlarning o'sishi va X-samarasizlikning paydo bo'lishi korxonalar raqobatbardoshligini zaiflashtiradi, bu esa O'zbekiston iqtisodiyotining global zanjirlarga integratsiyalashuviga to'sqinlik qiladi. Shu nuqtai nazardan, buyruqbozlikning bozor iqtisodiyotiga ta'sirini chuqur o'rganish va uning salbiy oqibatlarini kamaytirish bo'yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqish zarurati ortmoqda. Mavzuning o'rganilganlik darajasi xalqaro miqyosda keng tahlil qilingan. Douglas North (1990) o'zining neoinstitutsional iqtisodiyot nazariyasi orqali institutlar (qonunlar, normalar, qoidalar) iqtisodiy faoliyatdagi rolini va tranzaksion xarajatlarga ta'sirini ko'rsat ...