KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda 2023-yilda yalpi ichki mahsulot hajmi 105,9 mlrd dollarni tashkil etdi, bu oldingi yilga nisbatan 6% o'sishni ko'rsatadi [1]. Shuningdek, 2024-yil I choragida respublika iqtisodiyoti 6,2% ga o'sdi, bu ko'rsatkichlar iqtisodiy resurslarni samarali taqsimlash va ulardan oqilona foydalanishning mamlakat taraqqiyotidagi muhimligini yaqqol ko'rsatadi [2]. Jahon iqtisodiyotida esa, prognozlarga ko'ra, 2024-yilda global o'sish sur'atlari 2,9% ni tashkil etishi kutilmoqda, bu esa resurslar taqsimoti samaradorligiga bevosita bog'liq [3]. Ayniqsa, energetika va oziq-ovqat bozorlaridagi global volatillik sharoitida resurslarni to'g'ri boshqarish milliy iqtisodiyotlar barqarorligining garovi hisoblanadi. Buyruqbozlik va bozor iqtisodiyoti sharoitida resurslar taqsimoti samaradorligi muammosi XXI asr global iqtisodiyotining eng muhim va dolzarb masalalaridan biri bo'lib qolmoqda. Iqtisodiy tizimlar oldida turgan asosiy muammo — cheklangan resurslarni jamiyat ehtiyojlarini qondirish uchun qanday qilib eng maqbul tarzda taqsimlashdir. Bu muammo ayniqsa O'zbekiston kabi transformatsiya davrini boshidan kechirayotgan mamlakatlar uchun juda muhim, chunki markazlashtirilgan iqtisodiyotdan bozor munosabatlariga o'tish jarayonida resurslarni boshqarishning yangi mexanizmlari va samaradorlikni oshirish yo'llarini izlash zarurati tug'iladi. Bugungi kunda global raqobat muhitida resurslardan oqilona foydalanish va ularni samarali taqsimlash mamlakatning iqtisodiy o'sishi, aholi turmush darajasini oshirish hamda barqaror rivojlanishini ta'minlashning asosiy omillaridan biridir. Buyruqbozlik va bozor iqtisodiyoti sharoitida resurslar taqsimoti samaradorligi masalasi iqtisodiyot nazariyasida keng o'rganilgan mavzulardan biridir. Adam Smit (1776) o'zining "Xalqlar boyligining tabiati va sabablari to'g'risida tadqiqot" asarida bozor mexanizmini "ko'rinmas qo'l" deb ta'riflab, erkin bozor sharoitida shaxsiy manfaatning umumiy farovonlikka olib kelishini nazariy jihatdan asoslab bergan [4]. Fridrix fon Hayek (1945) esa o'zining "Jamiyatdagi bilimlardan foydalanish" nomli tadqiqotida markazlashtirilgan rejalashtirishning cheklanganligini va bozor narxlari mexanizmining ma'lumotlarni samarali uzatishdagi ustunligini ko'rsatgan [5]. Lyudvig fon Mizes (1920) "Sotsialistik umumlashtirishda iqtisodiy hisob-kitob" asarida markazlashgan iqtisodiyotda narx mexanizmining yo' ...