KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va Moliya vazirligi ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda mamlakat yalpi ichki mahsuloti (YaIM) 6% ga o'sdi [1], bu bozor iqtisodiyotiga o'tish jarayonining davom etayotganini va erkinlashtirish siyosatining dastlabki natijalarini ko'rsatadi. Shu bilan birga, 2023-yil yakuni bo'yicha inflatsiya darajasi 9.2% ni tashkil etdi [2], bu esa narxlar mexanizmini to'liq erkinlashtirish va davlat aralashuvi o'rtasidagi muvozanatni topish zarurligini ko'rsatadi. Jahon savdo tashkiloti (JST) ma'lumotlariga ko'ra, global savdo hajmi 2023-yilda qariyb 32 trillion dollarni tashkil etdi [3], bu xalqaro bozorlarda raqobatning kuchayib borayotganini va milliy iqtisodiyotlar uchun samarali bozor mexanizmlarini yaratish dolzarbligini isbotlaydi. O'zbekistonning jahon iqtisodiy tizimiga integratsiyalashuvi sharoitida erkin va boshqariladigan bozor mexanizmlarining o'ziga xos xususiyatlarini chuqur o'rganish, ularning samaradorligini oshirish yo'llarini topish muhim ahamiyat kasb etadi. Hozirgi davrda iqtisodiy rivojlanishning barqarorligi va inklyuzivligini ta'minlash uchun erkin va boshqariladigan bozor elementlari o'rtasidagi optimal mutanosiblikni aniqlash strategik ahamiyatga ega. Global miqyosda davlatning iqtisodiyotga aralashuvi darajasi turli mamlakatlarda farqlanadi va bu holat ularning iqtisodiy o'sish sur'atlari, aholi farovonligi hamda raqobatbardoshlik darajasiga bevosita ta'sir ko'rsatadi. Masalan, Yevropa Ittifoqida qishloq xo'jaligiga subsidiya berish miqdori yiliga 50 milliard yevrodan oshadi [4], bu esa boshqariladigan bozor tamoyillarining ba'zi tarmoqlarda hali ham ustunligini ko'rsatadi. O'zbekistonda esa valyuta bozorini liberallashtirish va xususiylashtirish jarayonlari davom etmoqda, biroq energetika va transport kabi strategik tarmoqlarda davlatning nazorati hali ham kuchli. Bu esa mamlakat iqtisodiy siyosatida bozor mexanizmlarini kengaytirish va davlat tartibga solishining maqsadga muvofiqligi o'rtasidagi murakkab dialektikani o'rganishni taqozo etadi. Mazkur tadqiqot aynan shu dialektikani tahlil qilish, mavjud muammolarni aniqlash va ularning yechimlari bo'yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqishga qaratilgan. Erkin va boshqariladigan bozor kontseptsiyalarining nazariy asoslari jahon iqtisodiyot fanida uzoq vaqtdan beri o'rganilib kelinmoqda. Klassik iqtisod maktabining yorqin namoyandasi Adam Smit (1776) o'zi ...