KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasida raqamli to‘lovlar hajmi 2023-yilda 793,5 trillion so‘mni tashkil etib, 2022-yilga nisbatan 44,7% o'sishni ko'rsatdi [1]. Jumladan, chakana to‘lov xizmatlari bozorida mobil ilovalar orqali amalga oshirilgan to‘lovlar ulushi 70% ga yetdi [1]. Global miqyosda esa raqamli to‘lovlar bozori 2023-yilda 9,89 trillion AQSH dollariga yetgan bo'lib, 2030-yilga borib 31,54 trillion AQSH dollariga yetishi prognoz qilinmoqda, bu esa yillik o'rtacha 18,7% o'sish sur'atini anglatadi [2]. Bu ko'rsatkichlar iqtisodiy muomalada raqamli to'lov tizimlarining tobora ortib borayotgan ahamiyatini yaqqol ko'rsatadi. Raqamli to'lov tizimlari moliyaviy xizmatlarga kirishni osonlashtirib, tranzaksiya xarajatlarini kamaytiradi va iqtisodiy faollikni oshiradi, bu esa pirovard natijada mamlakatning umumiy iqtisodiy rivojlanishiga ijobiy ta'sir ko'rsatadi [3]. Ushbu mavzu bugungi kunda ayniqsa dolzarbdir, chunki raqamli iqtisodiyotga o'tish global miqyosda tezlashmoqda va rivojlanayotgan mamlakatlar, xususan O'zbekiston uchun bu jarayon iqtisodiy inklyuziyani ta'minlash, bank xizmatlari qamrovini kengaytirish va norasmiy iqtisodiyot ulushini kamaytirishda muhim omil hisoblanadi. Biroq, raqamli to‘lov tizimlarini joriy etish va takomillashtirish bilan bog'liq kiberxavfsizlik, shaxsiy ma'lumotlar himoyasi, infratuzilma yetishmovchiligi, raqamli savodxonlik darajasi pastligi va tartibga solish mexanizmlarining mukammal emasligi kabi bir qator muammolar hal etilmagan holda qolmoqda [4]. Ushbu masalalarni kompleks tahlil qilish va ularga yechim topish mamlakatning moliyaviy barqarorligini ta'minlash hamda raqamli iqtisodiyotni yanada rivojlantirish uchun zarurdir. Raqamli to‘lov tizimlarining nazariy-metodologik asoslari va iqtisodiy muomaladagi roli bo'yicha dunyo miqyosida ko'plab ilmiy tadqiqotlar olib borilgan. David S. Evans (2019) va Richard Schmalensee (2019) o'z tadqiqotlarida ikki tomonlama bozorlar nazariyasi asosida to'lov tizimlarining raqobatbardoshlik xususiyatlarini o'rganib, ularning tarmoq effekti va qiymat zanjirini tahlil qilganlar [5]. Christine Lagarde (2018) markaziy banklarning raqamli valyutalarga nisbatan pozitsiyasini va ularning moliyaviy barqarorlikka ta'sirini tahlil qilgan [6]. Tobias Adrian (2020) esa fintech innovatsiyalarining moliyaviy tizim barqarorligiga ta'siri, jumladan, kiberxavfsizlik risklari va tartibga solish muammo ...