KURS ISHI

KIRISH Jahon iqtisodiyotida byudjet taqchilligi muammosi tobora dolzarb tus olmoqda, global miqyosda oʻrtacha davlat qarzi yalpi ichki mahsulotning (YIM) 92% ini tashkil etadi [1]. Xususan, 2023-yilda rivojlangan mamlakatlarda bu ko‘rsatkich YIMning 112%, rivojlanayotgan mamlakatlarda esa 69% ga yetgan [2]. Oʻzbekiston Respublikasida ham 2023-yil yakuniga koʻra davlat byudjeti taqchilligi YIMga nisbatan 4.1% ni tashkil etdi [3], bu 2022-yildagi 3.6% koʻrsatkichiga nisbatan sezilarli oʻsishni bildiradi [4]. Davlat qarzi esa 2024-yilning 1-yanvar holatiga koʻra 34.9 milliard dollarga yetib, YIMning 38.4% ini tashkil qildi [5]. Bu raqamlar byudjet taqchilligining iqtisodiy barqarorlikka bevosita ta’sir ko‘rsatuvchi jiddiy masala ekanligidan dalolat beradi. Mazkur mavzu hozirgi iqtisodiy sharoitda o‘ta ahamiyatli bo‘lib, u nafaqat davlat moliyaviy barqarorligini ta’minlash, balki makroiqtisodiy rivojlanish, inflyatsiyani jilovlash va aholi turmush darajasini oshirish kabi masalalar bilan uzviy bog‘liq. Byudjet taqchilligining nazoratdan chiqishi davlat qarzining oshishiga, qarzga xizmat ko‘rsatish xarajatlarining ko‘payishiga, investitsiya muhitining yomonlashuviga va oxir-oqibatda iqtisodiy o‘sish sur’atlarining pasayishiga olib kelishi mumkin. Shu sababli, byudjet taqchilligining paydo bo‘lish sabablarini chuqur tahlil qilish, uni bartaraf etishning samarali mexanizmlarini ishlab chiqish va mavjud muammolarga yechim topish zarurati dolzarb hisoblanadi. Ayniqsa, O‘zbekiston sharoitida amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli iqtisodiy islohotlar davrida byudjet taqchilligini boshqarish muhim ahamiyat kasb etadi. Byudjet taqchilligi muammosi jahon iqtisodiyot nazariyasida keng o‘rganilgan. Jon Meynard Keyns (1936) o‘zining "Bandlik, foiz va pulning umumiy nazariyasi" asarida davlatning iqtisodiyotga aralashuvi va fiskal siyosat orqali umumiy talabni rag‘batlantirish orqali inqirozlarni bartaraf etish mumkinligini asoslagan [6]. Milton Fridman (1963) monetar nazariyaga asoslanib, pul massasining nazoratsiz o‘sishi inflyatsiyaga olib kelishini va davlatning iqtisodiyotga aralashuvini cheklash zarurligini ta’kidlagan [7]. Robert Barro (1974) ratsional kutishlar nazariyasini rivojlantirib, davlat qarzining joriy fiskal siyosatga ta’siri fuqarolarning kelajakdagi soliq yukini kutishlari bilan bog‘liq ekanligini ko‘rsatdi [8]. Stenli Fisher (1977) va Rüdiger Dornbusch ( ...