KURS ISHI

KIRISH Global valyuta bozori, hozirgi kunda taxminan 7.5 trillion AQSH dollarini tashkil etuvchi kunlik aylanma hajmi bilan [1], jahon iqtisodiyotining eng muhim segmentlaridan biri hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasida valyuta operatsiyalari hajmi 2023-yilda 40 milliard AQSH dollaridan oshib [2], mamlakat iqtisodiyotida chet el valyutasining tutgan o‘rni yanada mustahkamlandi. Shu bilan birga, yashirin valyuta aylanmasi va valyuta qonunchiligini buzish holatlari global miqyosda yillik 2 trillion AQSH dollariga yaqin mablag‘ni tashkil etishi taxmin qilinadi [3]. O‘zbekistonda esa valyuta nazoratini kuchaytirish bo‘yicha amalga oshirilgan islohotlarga qaramay, 2022-yilda valyutaga oid qonunbuzarliklar soni 15% ga oshgani [4], bu sohadagi muammolarning dolzarbligini yaqqol ko‘rsatmoqda. Bu holat mamlakatning moliyaviy barqarorligi, xalqaro hamkorlik aloqalari va investitsion jozibadorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Chet el valyutasini yashirish bilan bog‘liq jinoyatlar, ayniqsa, jinoiy daromadlarni legallashtirish, terrorizmni moliyalashtirish va korrupsiya kabi transmilliy jinoyatchilikning asosiy omillaridan biri bo‘lib qolmoqda. Valyuta qonunchiligini buzish natijasida davlat byudjetiga tushmaydigan mablag‘lar hajmining ortib borishi, noqonuniy iqtisodiy faoliyatni rag‘batlantirishi hamda ijtimoiy adolatsizlikni keltirib chiqarishi mumkin. Ushbu muammolar mahalliy va xalqaro miqyosda iqtisodiy xavfsizlikka tahdid solib, samarali huquqiy choralar va tizimli yondashuvlarni talab qiladi. Shuning uchun chet el valyutasini yashirishning jinoiy-huquqiy oqibatlarini har tomonlama o‘rganish va ularning oldini olish mexanizmlarini takomillashtirish zarurati bugungi kunda juda dolzarb hisoblanadi. Mavzuning o'rganilganlik darajasi xalqaro va mahalliy miqyosda yetarlicha katta bo‘lsa-da, ba'zi jihatlari chuqur tahlilni talab etadi. Xalqaro olimlar orasida S. Van der Walt (2019) valyuta nazorati mexanizmlarining samaradorligini tahlil qilib, ularni jinoiy daromadlarni legallashtirishga qarshi kurashdagi rolini asoslagan [5]. J. Nay (2020) esa transmilliy jinoyatchilikni moliyalashtirishda chet el valyutasidan foydalanish tendensiyalarini o‘rganib, moliyaviy monitoring tizimlarining ahamiyatini ko‘rsatgan [6]. M. Levi (2018) valyuta bilan bog‘liq jinoyatlarning iqtisodiy oqibatlarini miqdoriy jihatdan baholab, davlatlarning xavfsizligiga tahdidlarni aniqla ...