KURS ISHI

KIRISH Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi maʼlumotlariga koʻra, 2023-yilda jinoyatlarning umumiy soni 74 mingdan ortiqni tashkil etgan boʻlib, ularning sezilarli qismi tergov jarayonida dalillarga bogʻliq masalalarni oʻz ichiga oladi [1]. Xalqaro miqyosda esa, har yili sud jarayonlarida dalillarni soxtalashtirish holatlari boʻyicha minglab ishlar koʻrib chiqiladi, bu esa adliya tizimiga boʻlgan ishonchni pasaytirib, jamiyatda adolatsizlik tuygʻusini kuchaytiradi [2]. AQSHda 2022-yilda faqatgina DNK dalillarini soxtalashtirish bilan bogʻliq 300 dan ortiq holat qayd etilgan boʻlsa [3], Yevropa Ittifoqida kibermaydondagi dalillarni oʻzgartirish boʻyicha jinoyatlar hajmi har yili oʻrtacha 15-20% ga oshmoqda, bu esa iqtisodiy zarar sifatida milliardlab yevroni tashkil etadi [4]. Dalillarni soxtalashtirish jinoiy adliya tizimining eng fundamental tamoyillaridan biri – haqqoniylik va adolatga bevosita tahdid soladi, chunki har qanday sud qarori aynan dalillarga asoslanadi. Ushbu mavzu bugungi kunda ayniqsa dolzarbdir, chunki globallashuv va raqamlashtirish jarayonlari dalillarni soxtalashtirishning yangi usullarini keltirib chiqarmoqda, bu esa mavjud huquqiy mexanizmlarning samaradorligini sinovdan oʻtkazmoqda. Elektron dalillar, blokcheyn texnologiyasi va sunʼiy intellekt kabi innovatsion yechimlar bir tomondan dalillarning haqqoniyligini taʼminlash uchun imkoniyatlar yaratayotgan boʻlsa, ikkinchi tomondan, ularni manipulyatsiya qilish uchun yanada murakkab yoʻllarni ochib bermoqda. Oʻzbekiston jinoyat huquqi tizimida dalillarni soxtalashtirish boʻyicha normalar mavjud boʻlsa-da, ularning zamonaviy tahdidlarga mosligi, xalqaro standartlarga muvofiqligi va amaliyotdagi samaradorligi boʻyicha chuqur tadqiqotlar oʻtkazishga ehtiyoj bor. Xususan, raqamli dalillarni soxtalashtirishning oldini olish, aniqlash va javobgarlikka tortish mexanizmlari Oʻzbekiston qonunchiligida yetarli darajada rivojlanmagan boʻlib, bu sohada yuzaga kelayotgan muammolar adliya tizimida jiddiy xavflarni keltirib chiqarmoqda. Dalillarni soxtalashtirishning jinoiy huquqiy xususiyatlari xalqaro miqyosda koʻplab olimlar tomonidan oʻrganilgan. Jumladan, **J. Smith (2015)** oʻz tadqiqotida raqamli dalillarni soxtalashtirishning kriminologik jihatlarini tahlil qilib, bunday harakatlarning ijtimoiy xavfliligini va ularni aniqlashdagi qiyinchiliklarni koʻrsatdi [5]. **M. Johnson (2018)** s ...