KURS ISHI

KIRISH Davlat byudjeti har qanday suveren davlatning iqtisodiy barqarorligi va ijtimoiy rivojlanishini taʼminlovchi asosiy moliyaviy instrument hisoblanadi. O'zbekiston Respublikasida davlat byudjetining yalpi ichki mahsulotga (YIM) nisbati 2023-yilda 27% ni tashkil etdi, bu so'nggi besh yillikda o'rtacha 25% dan yuqori ko'rsatkichdir [1]. Byudjetning daromad qismi 2023-yilda 375 trillion soʻmga yetib, uning qariyb 70% soliq tushumlari hisobidan shakllangan boʻlsa, xarajatlar qismi esa 410 trillion soʻmni tashkil etdi [2]. Bu esa davlat byudjetida 35 trillion soʻm miqdorida taqchillik yuzaga kelganligini koʻrsatadi. Ushbu byudjet taqchilligi, asosan, ijtimoiy soha va infratuzilma loyihalariga yoʻnaltirilgan sarmoyaviy xarajatlarning oʻsishi hamda xalqaro moliyaviy bozorlardagi oʻzgarishlar bilan bogʻliqdir [3]. Jahon banki maʼlumotlariga koʻra, global miqyosda byudjet taqchilligining YIMga nisbati oʻrtacha 4-5% atrofida boʻlib, Oʻzbekistondagi 4.9% koʻrsatkich bu tendensiyaga mos keladi [4]. Mazkur mavzu bugungi kunda ayniqsa dolzarbdir, chunki O‘zbekiston iqtisodiyotining liberallashuvi va raqamlashtirish jarayonlari byudjet siyosatiga yangi talablar qo‘ymoqda. Davlat byudjetining shakllanish mexanizmlari va ishlatilish samaradorligi ijtimoiy adolat, barqaror iqtisodiy o‘sish hamda fuqarolar farovonligini ta’minlashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Bugungi kunda byudjet jarayonlarida shaffoflikni oshirish, xarajatlar samaradorligini ta’minlash va fiskal barqarorlikni mustahkamlash masalalari hal etilmagan muammolar qatoriga kiradi. Jumladan, "Faoliyatga asoslangan byudjetlash" (ABB) tamoyillarini joriy etishga qaratilgan harakatlarga qaramay, amalda byudjet mablag‘larining natijaviyligi to‘liq ta’minlanmayapti, bu esa davlat xarajatlarining maqsadli va samarali ishlatilishi bo‘yicha chuqur tahlil va yangi yechimlarni talab etadi [5]. Davlat byudjetining nazariy asoslari va amaliyotini o‘rganish bo‘yicha jahon miqyosida ko‘plab taniqli olimlar tadqiqotlar olib borgan. Masalan, J. M. Keyns (1936) o‘zining "Bandlik, foiz va pulning umumiy nazariyasi" asarida davlatning iqtisodiyotga faol aralashuvi, jumladan, byudjet siyosati orqali talabni boshqarish zarurligini isbotladi [6]. Milton Fridman (1962) esa monetarist yondashuvni rivojlantirib, davlatning byudjet orqali iqtisodiyotga haddan tashqari aralashuvi inflatsiyaga olib kelishi mumkinligini ta’kidlagan [7]. ...