KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasida muhofaza etiladigan tabiiy hududlar (METH) mamlakat umumiy hududining qariyb 14% ini tashkil etadi [1]. Shundan davlat qo'riqxonalari ulushi taxminan 1.5% atrofida bo'lib, ular noyob ekotizimlarni himoya qilishda muhim rol o'ynaydi [2]. Global miqyosda, Birlashgan Millatlar Tashkilotining Atrof-muhit dasturi (UNEP) ma'lumotlariga ko'ra, oxirgi 50 yil ichida dunyodagi umurtqali hayvonlar populyatsiyasi o'rtacha 69% ga kamaygan [3]. Jahon banki hisobotlariga ko'ra, biologik xilma-xillikning yo'qolishi natijasida jahon iqtisodiyoti 2030 yilga qadar yillik 2.3 trillion dollargacha zarar ko'rishi mumkin [4]. O'zbekistonda esa 2023 yil davomida ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish sohasidagi qonunbuzarliklar soni 30 mingdan oshgan bo'lib, ularning 15% dan ortig'i aynan muhofaza etiladigan hududlarga daxldor bo'lgan [5]. Bu raqamlar tabiatni muhofaza qilish, xususan davlat qo'riqxonalarining samaradorligini oshirish borasida huquqiy mexanizmlarni takomillashtirishning naqadar dolzarb ekanligini ko'rsatmoqda. Davlat qo'riqxonalarining huquqiy rejimi tabiatni muhofaza qilish, biologik xilma-xillikni saqlash va barqaror rivojlanishni ta'minlashda markaziy o'rin tutadi. Bugungi kunda mavjud qonunchilik asoslarining to'liq amal qilmasligi, me'yoriy-huquqiy hujjatlardagi ba'zi bo'shliqlar va eskicha yondashuvlar davlat qo'riqxonalari faoliyatining samaradorligiga salbiy ta'sir ko'rsatmoqda. Xususan, brakonyerlik, noqonuniy yer egaliklari, qo'riqxonalar hududlaridagi resurslardan asossiz foydalanish holatlari, shuningdek, iqlim o'zgarishi va antropogen bosimning kuchayishi qo'riqxonalar ekotizimlariga jiddiy tahdid solmoqda [6]. Shu sababli, davlat qo'riqxonalarining huquqiy rejimini har tomonlama tahlil qilish, undagi kamchiliklarni aniqlash va xalqaro ilg'or tajribalar asosida takomillashtirish bo'yicha aniq, amaliy tavsiyalar ishlab chiqish bugungi kunning eng muhim vazifalaridan hisoblanadi. Bu nafaqat ekologik xavfsizlikni ta'minlaydi, balki kelajak avlodlar uchun noyob tabiiy merosni saqlab qolishga ham xizmat qiladi. Mavzuning o'rganilganlik darajasi xalqaro va mahalliy miqyosda chuqur tadqiqotlar obyekti bo'lgan. Xalqaro miqyosdagi yetakchi olimlardan Richard B. Primack (2012) o'z asarlarida konservatsiya biologiyasining asosiy tamoyillarini bayon etib, muhofaza etiladigan hududlarning biologik xilma-xillikni saqlashdagi ...