KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasida muhofaza etiladigan tabiiy hududlarning umumiy maydoni 2023-yil holatiga ko‘ra 14.2% ga yetgan bo‘lib, bu ko‘rsatkich global o‘rtacha 16.6% dan biroz pastroqdir [1]. Jumladan, davlat qo‘riqxonalarining umumiy maydoni mamlakat hududining 1.6% ini tashkil etadi va bu raqam tabiatni muhofaza qilish bo‘yicha xalqaro majburiyatlar doirasida belgilangan minimal talablarga to‘liq javob bermaydi [2]. Global miqyosda, 2022-yilda himoyalangan hududlar ekotizim xizmatlaridan olinadigan yillik iqtisodiy foyda 6 trillion AQSh dollaridan oshgani taxmin qilinadi, bu esa ularning nafaqat ekologik, balki iqtisodiy ahamiyatini ham ko‘rsatadi [3]. Biroq, O‘zbekistonda davlat qo‘riqxonalarining barqaror faoliyatini ta’minlash va ularning huquqiy rejimini takomillashtirish bo‘yicha tizimli yondashuvlar hali ham yetarli darajada rivojlanmagan, bu esa bioxilmaxillikning qisqarishi, ekotizim degradatsiyasi va tabiatni muhofaza qilish samaradorligining pasayishiga olib kelishi mumkin [4]. Mazkur mavzu bugungi kunda ayniqsa dolzarbdir, chunki insoniyat faoliyatining tabiatga salbiy ta’siri global ekologik muammolarni, jumladan iqlim o‘zgarishi, bioxilmaxillikning yo‘qolishi va tabiiy resurslarning kamayishini kuchaytirmoqda [5]. O‘zbekiston kabi rivojlanayotgan mamlakatlarda, iqtisodiy o‘sish va urbanizatsiya jarayonlari tabiiy hududlarga bosimni yanada oshirmoqda. Shu sababli, davlat qo‘riqxonalarining huquqiy rejimini ilmiy asoslangan holda takomillashtirish, ularning samaradorligini oshirish va barqaror rivojlanishni ta’minlash bugungi kunning eng muhim vazifalaridan biridir [6]. Mavjud huquqiy bazadagi bo‘shliqlar, nazorat mexanizmlarining yetishmasligi va qo‘riqxona hududlaridagi noqonuniy harakatlar kabi muammolar davlat qo‘riqxonalarining asosiy funksiyalarini bajarishiga to‘sqinlik qilmoqda, bu esa ushbu tadqiqotning zarurligini yanada oshiradi [7]. Davlat qo‘riqxonalarining huquqiy rejimi masalasi jahon ilmiy doiralarida keng muhokama qilingan. Misol uchun, **J.B. Fisher (2014)** o‘z tadqiqotida ekotizim xizmatlarining iqtisodiy qiymatini baholash metodologiyasini ishlab chiqib, muhofaza etiladigan hududlarning nafaqat ekologik, balki iqtisodiy ahamiyatini ham isbotladi [8]. **D. N. S. Johnson (2017)** davlat qo‘riqxonalarida bioxilmaxillikni saqlash bo‘yicha xalqaro huquq normalarini tahlil qilib, ular samaradorligini oshirish mexanizmla ...