KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasida muhofaza etiladigan tabiiy hududlarning umumiy maydoni 2024-yil holatiga ko‘ra 14,12 million gektarni tashkil etib, bu mamlakat umumiy hududining 31,5% ini qamrab oladi [1]. Shundan davlat qo‘riqxonalariga ajratilgan maydon 1,4 million gektardan oshadi va ushbu hududlarda noyob bioxilma-xillikni saqlash, ekologik muvozanatni ta’minlash hamda ilmiy tadqiqotlarni olib borish muhim ahamiyatga ega. Global miqyosda esa, Birlashgan Millatlar Tashkilotining Atrof-muhit dasturi (UNEP) ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda dunyo bo‘yicha muhofaza etiladigan hududlar umumiy yer maydonining taxminan 17% ini tashkil etgan [2]. Bu ko‘rsatkichlar davlat qo‘riqxonalarining tabiatni muhofaza qilish tizimida tutgan o‘rni nihoyatda yuqori ekanligini, ayniqsa, turli ekotizim xizmatlarini ta’minlash va genofondni saqlash borasidagi dolzarbligini yaqqol ko‘rsatadi. So‘nggi yillarda iqlim o‘zgarishlari, antropogen bosimning kuchayishi va brakonerlik kabi muammolar davlat qo‘riqxonalarining huquqiy rejimini takomillashtirish zaruratini yanada oshirmoqda [3]. Ushbu mavzu bugungi kunda ayniqsa dolzarb hisoblanadi, chunki mamlakatimizda “Yashil makon” umummilliy loyihasi doirasida tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va atrof-muhitni muhofaza qilishga bo‘lgan e’tibor kuchaymoqda [4]. Davlat qo‘riqxonalarining huquqiy rejimini yanada aniq va samarali shakllantirish, ularning boshqaruv mexanizmlarini takomillashtirish orqali tabiatni muhofaza qilish samaradorligini oshirish, bioxilma-xillikni asrash va ekologik barqarorlikni ta’minlash hal etilmagan asosiy muammolardan biridir. Shuningdek, mavjud qonunchilik bazasini xalqaro standartlarga moslashtirish, ekoturizmni rivojlantirish orqali mahalliy aholi uchun qo‘shimcha daromad manbalarini yaratish va bu orqali qo‘riqxonalar faoliyatini moliyalashtirish mexanizmlarini kuchaytirish zaruriyati mavjud. Davlat qo‘riqxonalarining huquqiy rejimini nazariy jihatdan o‘rganishda xalqaro olimlarning hissasi beqiyosdir. Masalan, J.B. Callicott (1989) o‘z tadqiqotlarida tabiatni muhofaza qilishning etika va falsafiy asoslarini chuqur tahlil qilib, qo‘riqxonalarning ma’naviy ahamiyatini isbotladi [5]. K.N. Miller (2007) esa muhofaza etiladigan hududlarni boshqarishda ishtirokchi yondashuvlar va mahalliy hamjamiyatlarning rolini o‘rgandi, bu yondashuv qo‘riqxonalar faoliyatini yanada samarali qilishda muhim ahamiyat ...