KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda mamlakat yalpi ichki mahsuloti (YAIM) 89,8 milliard dollarni tashkil etib [1], uning tarkibida davlat ulushi 25% dan ortiqroqni tashkil etgan [2]. Bu ko'rsatkich davlatning iqtisodiyotdagi faol ishtirokidan dalolat beradi. Xususan, 2023-yilda davlat byudjeti xarajatlari YAIMning 30% ga yaqinini tashkil etib, qariyb 360 trillion so‘mga yetgan [3]. Davlat xaridlari hajmi esa 2023-yilda 100 trillion so‘mdan oshib, iqtisodiy faoliyatga katta ta’sir ko‘rsatgan [4]. So'nggi yillarda O'zbekistonning investitsiya faoliyatida ham davlatning roli sezilarli bo'lib, 2023-yilda umumiy investitsiyalarning qariyb 35%i davlat investitsiyalari hissasiga to'g'ri kelgan [5]. Ushbu raqamlar davlatning nafaqat tartibga soluvchi, balki iqtisodiy jarayonlarning bevosita ishtirokchisi ekanligini, iqtisodiy o'sish va barqarorlikni ta'minlashda fundamental ahamiyatga ega ekanligini ko'rsatadi. Hozirgi globallashuv va yuqori raqobat sharoitida davlatning iqtisodiyotdagi rolini optimallashtirish masalasi dolzarb ahamiyat kasb etadi. O'zbekistonda iqtisodiyotning ochiqligi va raqobatbardoshligini oshirish maqsadida bozor islohotlari jadal amalga oshirilmoqda, ammo davlatning iqtisodiy jarayonlardagi ishtiroki doirasi va samaradorligi borasida hali hal etilmagan bir qator muammolar mavjud. Xususan, davlat korxonalarini transformatsiya qilish, bozor yetishmovchiliklarini bartaraf etishda davlat aralashuvi chegaralarini aniqlash, fiskal va monetar siyosat vositalaridan maksimal samaradorlik bilan foydalanish, korrupsiyaning oldini olish va investitsion muhitni yaxshilash orqali xususiy sektor ishtirokini rag'batlantirish kabi masalalar hali ham chuqur ilmiy asoslashni talab etadi. Ushbu tadqiqot aynan shu yo'nalishdagi bo'shliqlarni to'ldirishga qaratilgan bo'lib, davlatning iqtisodiy jarayonlardagi rolini nazariy jihatdan o'rganish va amaliy takliflar ishlab chiqish orqali mamlakat iqtisodiy taraqqiyotiga hissa qo'shishni maqsad qiladi. Davlatning iqtisodiy jarayonlardagi roli masalasi jahon iqtisodiy nazariyasida uzoq vaqt davomida munozaralarga sabab bo'lib kelgan. Adam Smit (1776) o'zining "Xalqlar boyligi tabiati va sabablari haqida tadqiqot" asarida "ko'rinmas qo'l" konsepsiyasini ilgari surib, bozor mexanizmlarining o'zi iqtisodiyotni samarali tartibga solishini va davlat aralashuvini minimallas ...