KURS ISHI

KIRISH Jahon iqtisodiyoti ko'rsatkichlariga nazar tashlasak, 2023-yil yakunlariga ko'ra, global yalpi ichki mahsulot (YaIM) taxminan 105 trillion AQSh dollariga yetdi, bu o'tgan yilga nisbatan nominal qiymatda 5,6% o'sishni tashkil etadi [1]. Shu bilan birga, jahon bozoridagi umumiy pul massasi 45 trillion AQSh dollaridan oshib, iqtisodiyotlarning moliyaviy sog'lig'i va barqarorligini ta'minlashda pul-kredit va monetar siyosatning muhimligini yana bir bor tasdiqlaydi. O'zbekiston iqtisodiyotida ham 2023-yil davomida YaIM o'sish sur'ati 6,2% ga yetdi [2], bu ko'rsatkich iqtisodiy rivojlanishning barqarorligini ta'minlashda monetar siyosatning samaradorligini dolzarb masala sifatida ko'rsatadi. Ammo, inflyatsiya sur'atining yil yakunida 8,7% ni tashkil etgani [3] va valyuta kursi o'zgarishlarining dinamikasi makroiqtisodiy barqarorlikni saqlash va iqtisodiy o'sish sur'atlarini yanada tezlashtirish yo'lida jiddiy muammolar mavjudligidan dalolat beradi. Pul massasi va kreditning me'yordan ortiq ko'payishi, narxlar umumiy darajasining oshishi (inflyatsiya) va aholining real daromadlarining qisqarishi kabi salbiy tendentsiyalar iqtisodiyotning rivojlanishiga to'siq bo'lishi mumkin. Shu bois, mamlakatning pul-kredit va monetar siyosati mexanizmlarini tahlil qilish, uning samaradorligini oshirish bo'yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqish bugungi kunning eng muhim vazifalaridan biridir. Mazkur mavzu bo'yicha jahon iqtisodiyotida ko'plab ilmiy izlanishlar olib borilgan. Jon Meynard Keyns pul-kredit siyosatining iqtisodiy faollikka ta'sirini tahlil qilib, foiz stavkasining rolini o'rgangan [4]. Milton Fridman monetar siyosatning inflyatsiyaga ta'sirini nazariy asoslab, pul massasini nazorat qilishning muhimligini ta'kidlagan [5]. Albert Hirschman esa inflyatsiya va iqtisodiy rivojlanish o'rtasidagi murakkab bog'liqlikni tahlil qilib, rivojlanayotgan mamlakatlar uchun pul-kredit siyosatining o'ziga xos qiyinchiliklarini ko'rsatib o'tgan [6]. Roberto Blanchard o'z tadqiqotlarida inflyatsion targetlash mexanizmining samaradorligini va uning makroiqtisodiy barqarorlikka ta'sirini miqdoriy jihatdan baholagan [7]. O'zbekistonlik olimlar orasida ham mazkur masala yuzasidan qator izlanishlar amalga oshirilgan. Jumladan, O.Azizov pul-kredit siyosati vositalarining O'zbekiston iqtisodiyotiga ta'sirini tahlil qilib, uning samaradorligini oshirish bo'yicha takliflar be ...