KURS ISHI

KIRISH 2023-yil yakunlari bo'yicha O'zbekistonda dehqon xo'jaliklari tomonidan ishlab chiqarilgan yalpi qishloq xo'jaligi mahsulotlari hajmi 240 trillion so'mni tashkil etib, umumiy qishloq xo'jaligi ishlab chiqarishining qariyb 65%ini tashkil etdi [1]. Bu ko'rsatkich 2022-yilga nisbatan 4.5%ga o'sgan [1]. Shuningdek, 2023-yilda 5 million gektardan ortiq ekin maydonlarida dehqon xo'jaliklari faoliyat yuritgan bo'lib, ularning mahsulot eksporti hajmi 1.5 milliard AQSH dollariga yetgan [2]. Ayniqsa, bog'dorchilik va sabzavotchilik yo'nalishida dehqon xo'jaliklarining ulushi yuqori bo'lib, respublikada yetishtirilayotgan meva va sabzavotlarning 80%dan ortig'i aynan shu sektor hissasiga to'g'ri keladi [3]. Bu raqamlar dehqon xo'jaliklarining mamlakat oziq-ovqat xavfsizligini ta'minlash va qishloq joylarida aholi bandligini oshirishdagi fundamental rolini yaqqol ko'rsatadi. Bugungi kunda dehqon xo'jaliklarining samaradorligini oshirish, ularni iqtisodiy jihatdan barqaror qilish va raqobatbardoshligini ta'minlash bir qator o'zgaruvchan global va mahalliy iqtisodiy sharoitlarda o'ta dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Iqlim o'zgarishlari, bozorlardagi narxlar o'zgaruvchanligi, innovatsion texnologiyalarning yetarli darajada joriy etilmasligi, moliyaviy resurslarga kirishning cheklanganligi hamda kooperatsiya mexanizmlarining sustligi kabi muammolar dehqon xo'jaliklarining tashkiliy-iqtisodiy asoslariga salbiy ta'sir ko'rsatmoqda [4]. Jumladan, Qishloq xo'jaligi vazirligi ma'lumotlariga ko'ra, dehqon xo'jaliklarining 30%i yetarli darajada irrigatsiya va zamonaviy agrotexnik xizmatlar bilan ta'minlanmagan [5], bu esa hosildorlikni o'rtacha 15-20%ga pasaytiradi [5]. Mazkur muammolar kompleks yechimlarni talab etib, dehqon xo'jaliklarining tashkiliy-iqtisodiy asoslarini chuqur tahlil qilish va ularni takomillashtirishga qaratilgan amaliy tavsiyalar ishlab chiqish bugungi kunning eng muhim vazifalaridan hisoblanadi. Dehqon xo'jaliklarining tashkiliy-iqtisodiy asoslari bo'yicha ilmiy izlanishlar jahon iqtisodiyoti adabiyotida keng qamrovli tarzda olib borilgan. Masalan, Teodor Shults (Theodor Schultz) o'zining "Transforming Traditional Agriculture" (1964) asarida an'anaviy qishloq xo'jaligida resurslardan samarali foydalanish va iqtisodiy rag'batlantirish mexanizmlarining rolini tahlil qilgan [6]. Brayan Tsvayfel (Bryan Zwiefel) 2010-yillardagi tadqiqotlarida dehqon xo'jal ...