KURS ISHI

KIRISH Xalqaro miqyosda qadimgi adabiy matnlarni tadqiq etishga yoʻnaltirilgan loyihalar umumiy moliyalashtirish hajmi 2023-yilda 3.5 milliard dollarni tashkil etdi [1]. Jumladan, turkiy adabiyotshunoslikka oid nashrlar soni soʻnggi besh yilda 18% ga oshib, jami 5000 dan ortiq ilmiy maqola va monografiyalar chop etilgan [2]. Oʻzbekiston Respublikasida adabiy merosni oʻrganishga qaratilgan ilmiy faoliyat 2022-yilda 7.2 milliard soʻmlik grantlar hisobiga amalga oshirilgan boʻlib, bu koʻrsatkich 2020-yilga nisbatan 25% oʻsishni koʻrsatadi [3]. Xususan, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi huzuridagi Alisher Navoiy nomidagi Til va adabiyot instituti tomonidan har yili oʻrtacha 15-20 ta qadimiy qoʻlyozma va adabiy yodgorliklar ilmiy muomalaga kiritilmoqda [4]. Ushbu statistik ma’lumotlar adabiy merosni, xususan, turkiy xalqlarning umumiy madaniy mulki boʻlgan “Devonu lugʻotit turk” kabi fundamental asarlarni har tomonlama oʻrganishning bugungi kundagi dolzarbligini yaqqol koʻrsatib turibdi. Bugungi globallashuv va raqamlashtirish davrida madaniy oʻzlikni saqlab qolish va avlodlarga yetkazish masalasi yanada muhim ahamiyat kasb etmoqda. “Devonu lugʻotit turk” asaridagi badiiy adabiy namunalarning poetikasini chuqur tahlil qilish, ushbu bebaho manba orqali oʻsha davr turkiy xalqlarining estetik dunyoqarashi, soʻz sanʼatiga boʻlgan munosabati va badiiy tafakkurining oʻziga xos jihatlarini ochib berish zamonaviy adabiyotshunoslik oldida turgan asosiy vazifalardan biridir. Shu bilan birga, asardagi folklor, qahramonlik dostonlari, lirik sheʼrlar va maqollarning badiiy xususiyatlarini ilmiy asosda tadqiq etish orqali turkiy adabiyotining umumiy rivojlanish qonuniyatlarini aniqlash, oʻsha davr tilining boyligini va ifoda vositalarining rang-barangligini koʻrsatish hali toʻliq hal etilmagan muammolar sirasiga kiradi. Ushbu tadqiqot ushbu boʻshliqlarni toʻldirishga va “Devonu lugʻotit turk”ning badiiy salohiyatini yangi ракурсдан yoritishga xizmat qiladi. “Devonu lugʻotit turk”dagi badiiy matnlar poetikasini oʻrganish boʻyicha xalqaro miqyosda bir qator tadqiqotlar olib borilgan. Masalan, A.N.Kononov (1978) oʻzining asarlarida ushbu lugʻatdagi sheʼriy parchalar va maqollarning umumturkiy tilshunoslikdagi oʻrnini tahlil qilib, ularning fonetik va morfologik xususiyatlarini aniqlagan [5]. O.S.Gadjiyeva (2002) “Devon”dagi folklor elementlarini oʻrganib, ularning turkiy xalq ogʻ ...