KURS ISHI

KIRISH Oʻzbekistonda adabiyot fanining taraqqiyoti, ayniqsa, klassik merosni oʻrganish soʻnggi yillarda sezilarli darajada faollashdi. Xususan, 2023-yilda “Turkiy adabiyot namunalarini oʻrganish va targʻib qilish” davlat dasturi doirasida 30 dan ortiq ilmiy tadqiqotlar amalga oshirilgan [1]. Mazkur dastur doirasida qadimiy turkiy bitiklarni chuqur oʻrganishga qaratilgan loyihalarga qariyb 5 milliard soʻm ajratildi [2]. Mahmud Qoshgʻariyning “Devonu lugʻotit turk” asari ushbu noyob adabiy merosning tamal toshlaridan biri boʻlib, uning tarkibidagi badiiy-adabiy namunalar turkiy xalqlar ogʻzaki ijodi va yozma adabiyotining ilk koʻrinishlarini oʻzida mujassam etgan. Bu asar tilshunoslik, tarix va adabiyotshunoslik sohalarida bebaho manba boʻlib xizmat qiladi. Turkiy dunyo adabiy merosini chuqur tadqiq etishga qaratilgan ilmiy izlanishlarning umumiy hajmi global miqyosda ham ortib bormoqda. Masalan, 2022-yilda xalqaro ilmiy jurnallarda turkiy adabiyotga bagʻishlangan maqolalar soni 15% ga oshgani kuzatilgan [3]. Bu tendensiya “Devonu lugʻotit turk” asarining jahon miqyosidagi ilmiy ahamiyatini yana bir bor tasdiqlaydi. “Devonu lugʻotit turk”dagi badiiy-adabiy namunalarning poetik xususiyatlarini oʻrganish dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Bugungi kunda ushbu asarning lingvistik va leksik tahliliga bagʻishlangan ishlar koʻp boʻlsa-da, uning badiiy-estetik qimmati, poetik xususiyatlari, obrazlar tizimi va tasvir vositalarini chuqur kompleks tahlil qilish borasida hanuz qator boʻshliqlar mavjud. Adabiyotshunoslikda asar matnidagi badiiy lavhalarning semantik qatlamlari, ularning milliy qadriyatlar va dunyoqarashni aks ettirishdagi oʻrni yetarlicha yoritilmagan. Ayniqsa, asardagi qadimgi turkiy ogʻzaki ijod namunalarining janriy xususiyatlari, ularning keyingi adabiy anʼanalarga taʼsiri ilmiy adabiyotlarda toʻliq yoritilmagan. Ushbu kurs ishi aynan ana shunday yechilmagan muammolarni hal etishga va mazkur asarning badiiy poetikasini yangicha yondashuvlar asosida tadqiq qilishga qaratilgan boʻlib, turkiy adabiyotshunoslikka muhim hissa qoʻshadi. Mavzuning oʻrganilganlik darajasiga nazar tashlasak, “Devonu lugʻotit turk” asari jahon va mahalliy olimlar tomonidan koʻp marotaba tadqiq etilgan. Jumladan, xorijiy olimlardan Jean-Paul Roux (1984) “Turkiy xalqlar tarixi” asarida asardagi mifologik va diniy motivlarning oʻrnini tahlil qilgan [5]. Gerard Clauson (1972 ...