KURS ISHI

KIRISH Fizika fanining fundamental hodisalaridan biri bo‘lgan diffuziya, moddalarning konsentratsiya gradiyenti ta’sirida yuqori konsentratsiyali sohadan past konsentratsiyali sohaga o‘z-o‘zidan tarqalish jarayonini ifodalaydi. Ushbu hodisa tabiat va texnikaning ko‘plab sohalarida, jumladan, kimyo, biologiya, geologiya, materialshunoslik va ekologiyada muhim rol o‘ynaydi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi "Ilm-fanni 2022-2026-yillarda rivojlantirish bo‘yicha davlat dasturini tasdiqlash to‘g‘risida"gi PQ-105-sonli qarorida fan va texnologiyalarni rivojlantirish, ilmiy tadqiqotlar samaradorligini oshirish, innovatsion g‘oyalarni qo‘llab-quvvatlash muhim vazifalar qatoriga kiritilgan [1]. Xususan, fizika fanining fundamental yo‘nalishlarida chuqur tadqiqotlar o‘tkazish yuqori texnologiyali ishlab chiqarishni rivojlantirish va raqobatbardosh mahsulotlar yaratish uchun poydevor hisoblanadi. Prognoz qilinishicha, 2030-yilga borib global nano-materiallar bozori hajmi 160 milliard AQSh dollariga yetishi kutilmoqda [2], bu esa diffuziya hodisasi asosida yaratiladigan yangi materiallar va texnologiyalarga bo‘lgan talabning ortib borishini ko‘rsatadi. O‘zbekistonda esa sanoatda yangi texnologiyalarni joriy etishga qaratilgan investitsiyalar hajmi 2023-yilda 32% ga o‘sgan [3], bu esa ilmiy-tadqiqot ishlarining amaliy ahamiyatini yanada oshiradi. Diffuziya hodisasi, o‘zining fundamental tabiati bilan bir qatorda, amaliyotda hal etilmagan qator muammolarni ham o‘z ichiga oladi. Masalan, energiya samaradorligini oshirish maqsadida yaratilayotgan yangi materiallarda gaz va suyuqliklarning optimal diffuzion xususiyatlarini ta’minlash dolzarb masala bo‘lib qolmoqda. Suv tozalash texnologiyalarida membranalarning samaradorligini oshirish, tibbiyotda dori vositalarining organizmda maqsadli tarqalishini nazorat qilish, qishloq xo‘jaligida o‘g‘itlar va pestitsidlarning tuproqdagi diffuziyasini optimallashtirish kabi yo‘nalishlarda diffuziya mexanizmlarini chuqur o‘rganish orqali yangi yechimlarni taklif qilish mumkin. Shu sababli, ushbu mavzu nafaqat nazariy fizika nuqtai nazaridan, balki ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishning ko‘plab sohalarida amaliy qo‘llanilishi jihatidan ham muhim ahamiyat kasb etadi. Diffuziya hodisasi qadim zamonlardan beri olimlar e'tiborini tortib kelgan bo'lsa-da, uning zamonaviy ilmiy asoslari XIX asrga borib taqaladi. Adolf ...